ନିଃଶ୍ରେଯସପରା ମୋହାତ୍ ତ୍ଵଯା ଚାହଂ ଵିଗର୍ହିତା। ଯୈଷାବ୍ରୁଵଂ ହିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵାନରେନ୍ଦ୍ର ହିତୈଷିଣୀ
ତୁମର ଭଲର ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଉପଦେଶ ଦେଲି, ମୂଢତାରେ ତୁମେ ମୋତେ ଅବହେଳା କଲା। ମୁଁ କେବଳ ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁଥିଲି, ବାନରମାନ୍ୟ ରାଜା।
ରୂପଯୌଵନଦୃପ୍ତାନାଂ ଦକ୍ଷିଣାନାଂ ଚ ମାନଦ। ନୂନମପ୍ସରସାମାର୍ଯ ଚିତ୍ତାନି ପ୍ରମଥିଷ୍ଯସି
ମାନ୍ୟଦାତା, ତୁମର ରୂପ, ଯୌବନ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଭୂମିର ଆକର୍ଷଣ ଦେଖି, ନିଶ୍ଚୟ ଅପ୍ସରାମାନେ ତୁମ ପ୍ରେମରେ ଅଶାନ୍ତ ହେବେ, ମହାନଭାବ।
କାଲୋ ନିଃସଂଶଯୋ ନୂନଂ ଜୀଵିତାନ୍ତକରସ୍ତଵ। ବଲାଦ୍ ଯେନାଵପନ୍ନୋଽସି ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯାଵଶୋ ଵଶମ୍
ସମୟ ନିଶ୍ଚୟ ଜୀବନର ଶେଷ କରେ; ଏହାର ଶକ୍ତିରେ ତୁମେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଅଧୀନକୁ ପଡ଼ିଗଲା, ଏହାକୁ ରୋକିପାରିଲାନି।
ଅସ୍ଥାନେ ଵାଲିନଂ ହତ୍ଵା ଯୁଧ୍ଯମାନଂ ପରେଣ ଚ। ନ ସଂତପ୍ଯତି କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ କୃତ୍ଵା କର୍ମସୁଗର୍ହିତମ୍
ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବାଲିଙ୍କୁ ମାରିଦେଇ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ ରାମ ଏମିତି ନିନ୍ଦନୀୟ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହାନ୍ତି।
ଵୈଧଵ୍ଯଂ ଶୋକସଂତାପଂ କୃପଣାକୃପଣା ସତୀ। ଅଦୁଃଖୋପଚିତା ପୂର୍ଵଂ ଵର୍ତଯିଷ୍ଯାମ୍ଯନାଥଵତ୍
ଏବେ ମୁଁ ବିଧବା ହୋଇ, ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଆଗରୁ ମୋତେ କେହି ଦୟା କରୁନଥିଲେ, ମୁଁ ଏବେ ଅନାଥ ଭଳି ଜୀବନ କଟେବି।
ଲାଲିତଶ୍ଚାଙ୍ଗଦୋ ଵୀରଃ ସୁକୁମାରଃ ସୁଖୋଚିତଃ। ଵତ୍ସ୍ଯତେ କାମଵସ୍ଥାଂ ମେ ପିତୃଵ୍ଯେ କ୍ରୋଧମୂର୍ଚ୍ଛିତେ
ଲାଡ଼ପ୍ୟାରା ଓ ସୁକୁମାର ଅଙ୍ଗଦ, ଯିଏ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେ ଏବେ ମୋ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ରହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବ, ଯେଉଁବେଳେ ତାଙ୍କର କାକା କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି।
କୁରୁଷ୍ଵ ପିତରଂ ପୁତ୍ର ସୁଦୃଷ୍ଟଂ ଧର୍ମଵତ୍ସଲମ୍। ଦୁର୍ଲଭଂ ଦର୍ଶନଂ ତସ୍ଯ ତଵ ଵତ୍ସ ଭଵିଷ୍ଯତି
ପୁଅ, ତୁମେ ତୁମର ବାପାଙ୍କୁ ଦେଖ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଉତ୍ତମ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଦର୍ଶନ ତୁମ ପାଇଁ ଏବେ ଦୁର୍ଲଭ ହେବ।
ସମାଶ୍ଵାସଯ ପୁତ୍ରଂ ତ୍ଵଂ ସଂଦେଶଂ ସଂଦିଶସ୍ଵ ମେ। ମୂର୍ଧ୍ନ୍ନି ଚୈନଂ ସମାଘ୍ରାଯ ପ୍ରଵାସଂ ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ହ୍ଯସି
ତୁମେ ତୁମ ପୁଅକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅ, ମୋର କଥା ତାଙ୍କୁ କହ; ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଚୁମ୍ବନ କର, କାରଣ ତୁମେ ଏବେ ଦୂର ଯାତ୍ରାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଛ।
ସକାମୋ ଭଵ ସୁଗ୍ରୀଵ ରୁମାଂ ତ୍ଵଂ ପ୍ରତିପତ୍ସ୍ଯସେ। ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ରାଜ୍ଯମନୁଦ୍ଵିଗ୍ନଃ ଶସ୍ତୋ ଭ୍ରାତା ରିପୁସ୍ତଵ
ସୁଗ୍ରୀବ, ତୁମେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅ; ତୁମେ ରୁମାଙ୍କୁ ପୁଣି ପାଇବ; ଚିନ୍ତା ବିନା ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର, କାରଣ ତୁମର ଶତ୍ରୁ ଭାଇ ଏବେ ନାଷ୍ଟ ହୋଇଛି।
କିଂ ମାମେଵଂ ପ୍ରଲପତୀଂ ପ୍ରିଯାଂ ତ୍ଵଂ ନାଭିଭାଷସେ। ଇମାଃ ପଶ୍ଯ ଵରା ବାହ୍ଵ୍ଯୋ ଭାର୍ଯାସ୍ତେ ଵାନରେଶ୍ଵର
ମୁଁ ଏଭଳି କାନ୍ଦୁଛି, ତଥାପି ତୁମେ ମୋତେ କିଏଁ ଉତ୍ତର ଦେଉନାହା? ଏହି ସୁନ୍ଦର ବାହୁବଳୀ ଜଣେ ଜଣେ ତୁମ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ, ବାନରମାନ୍ୟ ରାଜା, ଦେଖ।
ତସ୍ଯା ଵିଲପିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାନର୍ଯଃ ସର୍ଵତଶ୍ଚ ତାଃ। ପରିଗୃହ୍ଯାଙ୍ଗଦଂ ଦୀନା ଦୁଃଖାର୍ତାଃ ପ୍ରତିଚୁକ୍ରୁଶୁଃ
ତାଙ୍କର କାନ୍ଦଣ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ବାନରୀମାନେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି ଘେରି ଧରିଲେ, ଦୁଃଖ ଓ ବେଦନାରେ ମୁହଁ ଫାଟି କାନ୍ଦିଲେ।
କିମଙ୍ଗଦଂ ସାଙ୍ଗଦଵୀରବାହୋ ଵିହାଯ ଯାତୋଽସି ଚିରଂ ପ୍ରଵାସମ୍। ନ ଯୁକ୍ତମେଵଂ ଗୁଣସଂନିକୃଷ୍ଟଂ ଵିହାଯ ପୁତ୍ରଂ ପ୍ରିଯଚାରୁଵେଷମ୍
ବୀର ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବାସକୁ କାହିଁକି ଯାଇଛ? ଏଭଳି ଗୁଣବାନ୍, ପ୍ରିୟ ଓ ସୁନ୍ଦର ପୁଅକୁ ଛାଡ଼ି ଯିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।
ଯଦ୍ଯପ୍ରିଯଂ କିଂଚିଦସମ୍ପ୍ରଧାର୍ଯ କୃତଂ ମଯା ସ୍ଯାତ୍ ତଵ ଦୀର୍ଘବାହୋ। କ୍ଷମସ୍ଵ ମେ ତଦ୍ଧରିଵଂଶନାଥ ଵ୍ରଜାମି ମୂର୍ଧ୍ନା ତଵ ଵୀର ପାଦୌ
ଦୀର୍ଘବାହୁ, ମୁଁ ଯଦି ଅଚିନ୍ତାଭାବେ କିଛି ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିଥିଲି, ମୋତେ ଖ୍ଷମା କର, ବାନରବଂଶର ନାଥ; ମୁଁ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ତୁମ ପାଦ ତଳେ ରଖୁଛି, ବୀର।
ତଥା ତୁ ତାରା କରୁଣଂ ରୁଦନ୍ତୀ ଭର୍ତୁଃ ସମୀପେ ସହ ଵାନରୀଭିଃ। ଵ୍ଯଵସ୍ଯତ ପ୍ରାଯମନିନ୍ଦ୍ଯଵର୍ଣା ଉପୋପଵେଷ୍ଟୁଂ ଭୁଵି ଯତ୍ର ଵାଲୀ
ଏଭଳି କରୁଣା ଭାବରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ତାରା, ଅନ୍ୟ ବାନରୀମାନେ ସହିତ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଖରେ ବସି, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଥିବା ତାଙ୍କ ମନରେ ଏଠିଏ ବାଲି ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଉପବାସରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବାକୁ ଧୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ।
thumb|ଏକଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଏକଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଏହିଠାରେ ଏକୋନବିଂଶତିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକୋନବିଂଶତିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ତତୋ ନିପତିତାଂ ତାରାଂ ଚ୍ଯୁତାଂ ତାରାମିଵାମ୍ବରାତ୍। ଶନୈରାଶ୍ଵାସଯାମାସ ହନୁମାନ୍ ହରିଯୂଥପଃ
ତାପରେ, ଆକାଶରୁ ତାରା ଖସି ପଡ଼ିଥିବା ପରି ତଳକୁ ଗିରିପଡ଼ିଥିବା ତାରାଙ୍କୁ ବାନରମୁଖ୍ୟ ହନୁମାନ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।
ଗୁଣଦୋଷକୃତଂ ଜନ୍ତୁଃ ସ୍ଵକର୍ମ ଫଲହେତୁକମ୍। ଅଵ୍ଯଗ୍ରସ୍ତଦଵାପ୍ନୋତି ସର୍ଵଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ଶୁଭାଶୁଭମ୍
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା, ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରେ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଫଳ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ପାଏ।
ଶୋଚ୍ଯା ଶୋଚସି କଂ ଶୋଚ୍ଯଂ ଦୀନଂ ଦୀନାନୁକମ୍ପସେ। କଶ୍ଚ କସ୍ଯାନୁଶୋଚ୍ଯୋଽସ୍ତି ଦେହେଽସ୍ମିନ୍ ବୁଦ୍ବୁଦୋପମେ
ତୁମେ ଯାହାକୁ ଦୁଃଖିତ, ତାହା ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁଛ; ଦୁଃଖିତକୁ ଦୟା କରୁଛ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଦେହ, ଯାହା ବୁଦ୍ବୁଦି ପରି, ତାହାକୁ କିଏ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ?
ଅଙ୍ଗଦସ୍ତୁ କୁମାରୋଽଯଂ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯୋ ଜୀଵପୁତ୍ରଯା। ଆଯତ୍ଯାଂ ଚ ଵିଧେଯାନି ସମର୍ଥାନ୍ଯସ୍ଯ ଚିନ୍ତଯ
ଏହି ଅଙ୍ଗଦ ତୁମର ଜୀବନ୍ତ ପୁଅ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କର ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ କଣ କରିବା ଉଚିତ ଓ ସେ କେଉଁ କାମରେ ସମର୍ଥ, ଏହା ଭାବିବାକୁ ଚାହିଁବ।
ଜାନାସ୍ଯନିଯତାମେଵଂ ଭୂତାନାମାଗତିଂ ଗତିମ୍। ତସ୍ମାଚ୍ଛୁଭଂ ହି କର୍ତଵ୍ଯଂ ପଣ୍ଡିତେ ନେହ ଲୌକିକମ୍
ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆସିବା-ଯିବାର ନିଶ୍ଚିତ ଗତିକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଛ। ତେଣୁ, ପଣ୍ଡିତମାନେ କେବଳ ସାଧାରଣ କାମ ନୁହେଁ, ଭଲ କାମ କରିବା ଉଚିତ।
ଯସ୍ମିନ୍ ହରିସହସ୍ରାଣି ଶତାନି ନିଯୁତାନି ଚ। ଵର୍ତଯନ୍ତି କୃତାଶାନି ସୋଽଯଂ ଦିଷ୍ଟାନ୍ତମାଗତଃ
ଯାହା ପାଇଁ ହଜାର-ହଜାର ଓ ଲକ୍ଷ-ଲକ୍ଷ ବାନର ଆଶା କରି ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ ନିଜ ଭାଗ୍ୟର ଶେଷକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ଯଦଯଂ ନ୍ଯାଯଦୃଷ୍ଟାର୍ଥଃ ସାମଦାନକ୍ଷମାପରଃ। ଗତୋ ଧର୍ମଜିତାଂ ଭୂମିଂ ନୈନଂ ଶୋଚିତୁମର୍ହସି
ଯେଉଁଠି ସେ ନ୍ୟାୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସବୁକିଛି ଦେଖିଥିଲେ, ମିଳନ, ଦାନ ଓ ଖ୍ମାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିଲେ, ଏବଂ ଧର୍ମରେ ଜିତା ଭୂମିକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ସର୍ଵେ ଚ ହରିଶାର୍ଦୂଲାଃ ପୁତ୍ରଶ୍ଚାଯଂ ତଵାଙ୍ଗଦଃ। ହର୍ଯୃକ୍ଷପତିରାଜ୍ଯଂ ଚ ତ୍ଵତ୍ସନାଥମନିନ୍ଦିତେ
ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ, ଏହି ତୁମ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ ଏବଂ ବାନର ରାଜ୍ୟ ସବୁ ତୁମ ରକ୍ଷାରେ ଅଛି, ଓ ନିର୍ମଳେ।
ତାଵିମୌ ଶୋକସଂତପ୍ତୌ ଶନୈଃ ପ୍ରେରଯ ଭାମିନି। ତ୍ଵଯା ପରିଗୃହୀତୋଽଯମଙ୍ଗଦଃ ଶାସ୍ତୁ ମେଦିନୀମ୍
ଏହି ଦୁଇଜଣ ଯେଉଁମାନେ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ, ତାଙ୍କୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦିଅ, ମହିଳା। ତୁମେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଭଲରେ ଧରିଥିଲେ, ସେ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରୁନ୍।
ସଂତତିଶ୍ଚ ଯଥା ଦୃଷ୍ଟା କୃତ୍ଯଂ ଯଚ୍ଚାପି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍। ରାଜ୍ଞସ୍ତତ୍ କ୍ରିଯତାଂ ସର୍ଵମେଷ କାଲସ୍ଯ ନିଶ୍ଚଯଃ
ବଂଶ ଯେପରି ଚାଲିଛି ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ କଣ କରିବା ଉଚିତ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ, ରାଜାଙ୍କ ସମସ୍ତ କାମ କରାଯାଉ। ଏହି ହେଉଛି ସମୟର ନିଶ୍ଚିତି।
ସଂସ୍କାର୍ଯୋ ହରିରାଜସ୍ତୁ ଅଙ୍ଗଦଶ୍ଚାଭିଷିଚ୍ଯତାମ୍। ସିଂହାସନଗତଂ ପୁତ୍ରଂ ପଶ୍ଯନ୍ତୀ ଶାନ୍ତିମେଷ୍ଯସି
ବାନର ରାଜାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଉ ଏବଂ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯାଉ। ତୁମେ ତୁମ ପୁଅଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ ଶାନ୍ତି ପାଇବ।
ସା ତସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭର୍ତୃଵ୍ଯସନପୀଡିତା। ଅବ୍ରଵୀଦୁତ୍ତରଂ ତାରା ହନୂମନ୍ତମଵସ୍ଥିତମ୍
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ପତିର ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ତାରା, ପାଖରେ ଦଢ଼ିଥିବା ହନୁମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଅଙ୍ଗଦପ୍ରତିରୂପାଣାଂ ପୁତ୍ରାଣାମେକତଃ ଶତମ୍। ହତସ୍ଯାପ୍ଯସ୍ଯ ଵୀରସ୍ଯ ଗାତ୍ରସଂଶ୍ଲେଷଣଂ ଵରମ୍
ମୋ ପାଇଁ, ଏହି ମୃତ ବୀରଙ୍କ ଦେହକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା ଅଙ୍ଗଦ ପରି ଶତ ପୁଅ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଠାରୁ ଉତ୍ତମ।
ନ ଚାହଂ ହରିରାଜ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରଭଵାମ୍ଯଙ୍ଗଦସ୍ଯ ଵା। ପିତୃଵ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ସର୍ଵକାର୍ଯେଷ୍ଵନନ୍ତରଃ
ମୁଁ ବାନର ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଙ୍ଗଦ ଉପରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ରଖେନି। ତାଙ୍କର ଚଚା ସୁଗ୍ରୀବ ସମସ୍ତ କାମରେ ପରେ।
ନହ୍ଯେଷା ବୁଦ୍ଧିରାସ୍ଥେଯା ହନୂମନ୍ନଙ୍ଗଦଂ ପ୍ରତି। ପିତା ହି ବନ୍ଧୁଃ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ନ ମାତା ହରିସତ୍ତମ
ହନୁମାନ, ଅଙ୍ଗଦ ବିଷୟରେ ଏହି ଭାବନା ଧରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପିତା ହେଉଛନ୍ତି ପୁଅଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ଆତ୍ମୀୟ, ମାଆ ନୁହେଁ, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।