ଵାଲ୍ମୀକିରାମାଯଣମ୍

को न्वस्मिन्साम्प्रतं लोके गुणवान्कश्च वीर्यवान् । धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रतः ॥१-१-

ଏହି ଜଗତରେ ବର୍ତ୍ତମାନ କିଏ ଗୁଣବତୀ, କିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କିଏ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ଏବଂ କୃତଜ୍ଞ, କିଏ ସତ୍ୟ କହେ ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିବା?

चारित्रेण च को युक्तः सर्वभूतेषु को हितः । विद्वान्कः कः समर्थश्च कश्चैकप्रियदर्शनः ॥१-१-

କିଏ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରରେ ଶୋଭିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ କରେ, କିଏ ଜ୍ଞାନୀ, କିଏ ସମର୍ଥ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ?

आत्मवान्को जितक्रोधो द्युतिमान्कोऽनसूयकः । कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे ॥१-१-

କିଏ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଥିବା, କିଏ କ୍ରୋଧକୁ ଜିତିଛି, କିଏ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ଇର୍ଷ୍ୟାରହିତ, ଏବଂ ଯାହାର ରୋଷରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟ କରନ୍ତି?

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे । महर्षे त्वं समर्थोऽसि ज्ञातुमेवंविधं नरम् ॥१-१-

ମୁଁ ଏପରି ଜଣେ ମଣିଷ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ମୋର ଜିଜ୍ଞାସା ବହୁତ। ମହାର୍ଷି, ଆପଣ ଏପରି ଜଣେ ନରକୁ ଜାଣିବାକୁ ସମର୍ଥ।

श्रुत्वा चैतत्त्रिलोकज्ञो वाल्मीकेर्नारदो वचः । श्रूयतामिति चामन्त्र्य प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत् ॥१-१-

ଏହା ଶୁଣି, ତିନି ଲୋକର ଜ୍ଞାନୀ ନାରଦ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ 'ଶୁଣିବାକୁ ଦିଅ' ଭାବରେ କହି, ଆନନ୍ଦରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।

बहवो दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणाः । मुने वक्ष्याम्यहं बुद्ध्वा तैर्युक्तः श्रूयतां नरः ॥१-१-

ତୁମେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ଅନେକ ଗୁଣ ଦୁର୍ଲଭ। ମୁଁ ଏପରି ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ଜଣେ ମଣିଷ ବିଷୟରେ କହିବି, ମୁନି, ଶୁଣ।

इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैः श्रुतः । नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान्धृतिमान्वशी ॥१-१-

ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ରାମ ନାମରେ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ନିୟତ ଆତ୍ମା, ବିରାଟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦୀପ୍ତିମାନ, ଧୃତିଶୀଳ ଏବଂ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ପ୍ରବଳ।

बुद्धिमान्नीतिमान्वाग्मी श्रीमाञ्छ्त्रुनिबर्हणः । विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवो महाहनुः ॥१-१-

ସେ ଜ୍ଞାନୀ, ନୀତିଶୀଳ, ଉତ୍ତମ ବକ୍ତା, ଶ୍ରୀମାନ୍, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଚଉଡ଼ା କାନ୍ଧ, ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, ଶଙ୍ଖ ପରି ଗଳା ଏବଂ ବଡ଼ ମଣ୍ଡିବ।

महोरस्को महेष्वासो गूढजत्रुररिन्दमः । आजानुबाहुः सुशिराः सुललाटः सुविक्रमः ॥१-१-

ସେ ଚଉଡ଼ା ଛାତି, ବଡ଼ ଧନୁର୍ଧାରୀ, ଗୁପ୍ତ ଜାତ୍ରୁ, ଶତ୍ରୁ ଦମନକାରୀ, ଦୀର୍ଘ ବାହୁ ଯାହା ଗୋଡ଼କୁ ଯାଏ, ସୁନ୍ଦର ମୁଣ୍ଡ, ଭଲ ଲଳାଟ ଏବଂ ସୁବିର।

समः समविभक्ताङ्गः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् । पीनवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवाञ्छुभलक्षणः ॥१-१-

ସେ ସମତୁଳିତ ଶରୀର, ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ସମଭାଗ, ମୃଦୁ ରଙ୍ଗ, ପ୍ରତାପଶୀଳ, ଚଉଡ଼ା ଛାତି, ବଡ଼ ଆଖି, ଲକ୍ଷ୍ମୀରେ ଶୋଭିତ ଏବଂ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।

धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च प्रजानां च हिते रतः । यशस्वी ज्ञानसम्पन्नः शुचिर्वश्यः समाधिमान् ॥१-१-

ସେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ପ୍ରଜାଙ୍କ ଭଲରେ ଲଗିଥିବା, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଜ୍ଞାନରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ପବିତ୍ର, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ପ୍ରବଳ ଏବଂ ଧୃତିଶୀଳ।

प्रजापतिसमः श्रीमान् धाता रिपुनिषूदनः । रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता॥१-१-

ସେ ପ୍ରଜାପତି ପରି ଶ୍ରୀମାନ୍, ଧାରକ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଜୀବ ଲୋକର ରକ୍ଷକ ଏବଂ ଧର୍ମର ରକ୍ଷକ।

रक्षिता स्वस्य धर्मस्य स्वजनस्य च रक्षिता । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धनुर्वेदे च निष्ठितः ॥१-१-

ସେ ନିଜ ଧର୍ମର ରକ୍ଷକ ଏବଂ ନିଜ ଲୋକର ରକ୍ଷକ, ବେଦ ଏବଂ ବେଦାଙ୍ଗର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥିବା, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରବଳ।

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो स्मृतिमान् प्रतिभानवान् । सर्वलोकप्रियः साधुरदीनात्मा विचक्षणः ॥१-१-

ସେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥିବା, ସ୍ମୃତିଶୀଳ, ଚତୁର, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସାଧୁ, ଦୁଃଖରହିତ ଏବଂ ବିବେକଶୀଳ।

सर्वदाभिगतः सद्भिः समुद्र इव सिन्धुभिः । आर्यः सर्वसमश्चैव सदैव प्रियदर्शनः ॥१-१-

ସେ ସଦା ସଜ୍ଜନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା, ନଦୀମାନେ ଯେପରି ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାନ୍ତି, ସେ ଆର୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସମ, ଏବଂ ସଦା ପ୍ରିୟଦର୍ଶନ।

स च सर्व गुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धनः । समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव ॥१-१-

ସେ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଥିବା, ଗମ୍ଭୀରତାରେ ସମୁଦ୍ର ପରି, ଧୃତିରେ ହିମାଳୟ ପରି।

विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत्प्रियदर्शनः । कालाग्निसदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवीसमः ॥१-१-

ବିରାଟ ଶକ୍ତିରେ ବିଷ୍ଣୁ ପରି, ପ୍ରିୟଦର୍ଶନରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି, କ୍ରୋଧରେ କାଳାଗ୍ନି ପରି, ଖ୍ଷମାରେ ପୃଥିବୀ ପରି।

धनदेन समस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः । तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम् ॥१-१-

ଧନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗରେ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପରି ଥିଲେ; ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ ରାମ।

ज्येष्ठं ज्येष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथस्सुतम् । प्रकृतीनां हितैर्युक्तं प्रकृतिप्रियकाम्यया ॥१-१-

ଦଶରଥଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ବଡ଼ ଭାଇ ଭାବର ଗୁଣରେ ଯୋଗ୍ୟ, ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ସଦା ପ୍ରୟାସୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଜିତିଥିଲେ।

यौवराज्येन संयोक्तुम् ऐच्छत्प्रीत्या महीपतिः । तस्याभिषेकसम्भारान् दृष्ट्वा भार्याथ कैकयी ॥१-१-

ରାଜା ଦଶରଥ, ପ୍ରେମରେ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ; ତାଙ୍କର ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା କୈକେୟୀ—

पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत । विवासनञ्च रामस्य भरतस्याभिषेचनम् ॥१-१-

ପୂର୍ବରୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ବର ମାଗି, ରାଣୀ କୈକେୟୀ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଚାହିଲେ।

स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयतः । विवासयामास सुतं रामं दशरथः प्रियम् ॥१-१-

ସତ୍ୟବାଚନ ଓ ଧର୍ମର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା, ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସକୁ ପଠାଇଲେ।

स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामनुपालयन् । पितुर्वचननिर्देशात् कैकेय्याः प्रियकारणात् ॥१-१-

ସେ ଶୂରବୀର ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରି, ବାପାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ।

तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह । स्नेहाद् विनयसम्पन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥१-१-

ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଉଥିବା ବେଳେ, ପ୍ରେମରେ ଭରିଥିବା, ନମ୍ର ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଥିବା ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହଯାତ୍ରୀ ହେଲେ।

भ्रातरं दयितो भ्रातुः सौभ्रात्रमनुदर्शयन् । रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राणसमा हिता ॥१-१-

ଭାଇ ପ୍ରତି ଭାଇଙ୍କର ପ୍ରେମ ଦେଖାଇ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସଦା ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ସମାନ ଓ ଭଲ ଚାହୁଁଥିବା—

जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता । सर्वलक्षणसम्पन्ना नारीणामुत्तमा वधूः ॥१-१-

ଜନକଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଦେବମାୟାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ପରି, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବଧୂ।

सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा । पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च ॥१-१-

ସୀତା ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଯେପରି ରୋହିଣୀ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ରାମଙ୍କ ସହ ବହୁ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୌରଜନ ଓ ବାପା ଦଶରଥ ଯାଇଥିଲେ।

शृङ्गवीरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत् । गुहमासाद्य धर्मात्मा निषादाधिपतिं प्रियम् ॥१-१-

ଶୃଙ୍ଗବେରପୁରରେ, ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ରଥିକୁ ବିଦାୟ କଲେ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରିୟ ନିଷାଦ ମୁଖିଆ ଗୁହାଙ୍କୁ ଭେଟିଲେ।

गुहेन सहितो रामो लक्ष्मणेन च सीतया । ते वनेन वनङ्गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः ॥१-१-

ଗୁହା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହିତ ରାମ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ବହୁ ପାଣି ଥିବା ନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ ଅଟକାଇ ଚାଲିଗଲେ।