ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ପରାକ୍ରମୀ, ଦୁନିଆରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଗଜ୍ଜନ କରୁଥିବା ଏହି ବୀର ବାଲି, ଏବେ ବର୍ଷା ଶେଷ ହୋଇଯାଇଥିବା ମେଘପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି । ସିଏ ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ପରି ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମାଂସ ପାଇଁ ବାଘ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଗଲେ । ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ଙ୍କର ସମ୍ମାନିତ ବାଲି, ଝଣ୍ଡା ଓ ଚୌକି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଗରୁଡ଼ ଦ୍ୱାରା ସର୍ପ ପାଇଁ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିବା ଦେଉଳ ପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ତାରା, ରାମଙ୍କୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ୍ଧାରୀ ଭାବେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଦେଖିଲେ । ସେ ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇ ନ ରହି, ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇଥିବା ବାଲିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ବିଷାଦରେ ଅବାକ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ । ପୁନଃ ଅଳ୍ପବେଳେ ହେଉଛି ନିଦ୍ରାରୁ ଉଠିଥିବା ପରି, 'ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରାଜପୁତ୍ର!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି, ମୃତ୍ୟୁର ନାଳ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖି କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ତାଙ୍କର ଏହି କାନ୍ଦଣ ଶୁଣି, ଏବଂ ଏହି ସମୟରେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଆବେଶିତ ହେଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ଥିବା ବାଲି, ରାମଙ୍କ ଧନୁରୁ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ମୃତ୍ୟୁକାରୀ ବାଣରେ ଭୂମିରେ ଶୟାନ ଥିଲେ । ତାରା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁହଁରେ ଦୁଃଖ ଭରି, ବିରାଟ ହାତୀ ପରି ଦେହ ଥିବା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ବାହୁଡ଼ିଆ ଦେଇ ଅନୁଭବ କଲେ । ଦୁଃଖରେ ଅତି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, ତାରା ଏକ ଉପଡ଼ା ଲତା ପରି, ପାହାଡ଼ ପରି ମହାନ ବାନର ବାଲିଙ୍କ ଉପରେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେ କହିଲେ, "ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପୂର୍ବ ବୀର, ଭାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଦାଉ, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ କିଛି କହୁନାହାଁ? ଏଠାରୁ ଉଠ, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ତୁମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୟ୍ୟାରେ ଯାଅ; ଏପରି ମହାନ ରାଜାମାନେ ଏମିତି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହନ୍ତିନାହିଁ । ଓ ପୃଥିବୀପତି, ଏହି ଭୂମି ତୁମ ପ୍ରିୟ ହେବ; ଜୀବନ ଛାଡ଼ି ମଧ୍ୟ ତୁମେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରି ଏହାକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରିଛ ।" "ତୁମର ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ଏହି ରୂପେ ଦେଖାଯାଉଛି ଯେ, କିଷ୍କିନ୍ଧା ନଗରୀ ସ୍ୱର୍ଗପଥରେ ଗଠିତ । ମଧୁର ଗନ୍ଧର ଅରଣ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସମୟ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଏକାଠି ବିତାଇଲୁ, ତୁମେ ଏବେ ସେହି ସମୟର ଶେଷ କରିଦେଲ । ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶା ବିହୀନ ମୁଁ, ତୁମେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନାପତି, ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବାରୁ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ବୁଡ଼ିଯାଏଁ । ମୋ ହୃଦୟ ବହୁତ ଦୃଢ଼, କାରଣ ଏପରି ଭାବେ ତୁମକୁ ଭୂମିରେ ଥିବା ଦେଖିଲି; ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଏହି ଦିନ ଭାଗି ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯାଏନାହିଁ ।" "ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ତୁମେ ନେଇଥିଲ, ସେ ନିର୍ବାସିତ ହୋଇଥିଲେ; ଏବେ, ଓ ବାନରେଶ୍ୱର, ସେହି କାର୍ମିକ ପରିଣାମ ତୁମ ଉପରେ ଆସିଛି । ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତାରେ, ମୋର ଉପଦେଶ ଶୁଣି ନଥିଲ, ମୁଁ ତୁମ ଭଲ ପାଇଁ କହିଥିଲି, ତଥାପି ତୁମେ ମୋତେ ଅବହେଳା କଲ । ଓ ସମ୍ମାନଦାତା, ତୁମର ରୂପ, ଯୌବନ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ମାଧୁର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଉତ୍କଳିତ କରିବ । ସମୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜୀବନ ଶେଷ କରେ; ତାହାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଶକ୍ତି ତଳେ ପଡ଼ିଛ ।" "ଯୁଦ୍ଧରେ ବାଲିଙ୍କୁ ମାରି, ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ସହ ବିବାଦ ଥିଲା ବେଳେ ମଧ୍ୟ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶୀୟ ରାମ ଏପରି ଦୋଷ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ କରୁନାହାନ୍ତି । ଏବେ ମୁଁ ବିଧବା, ଦୁଃଖରେ ଜର୍ଜରିତ, ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁଠି ମୁଁ କେବେ ଦୟନୀୟ ଓ କଷ୍ଟଭୋଗୀ ଥିଲିନାହିଁ, ଏବେ ନିରାଶ୍ରୟ ଭାବେ ବଞ୍ଚିବି । ଅଙ୍ଗଦ, ମମତା ଓ ସୁଖରେ ଲାଳିତ, ଏବେ ମୋ ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବଞ୍ଚିବ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଚାଚା କ୍ରୋଧିତ ।" "ଓ ପୁଅ, ତୁମେ ତୁମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖ, ଯିଏ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଉତ୍ତମ; କିନ୍ତୁ ଏବେ ତୁମ ପାଇଁ ସେ ଦୁର୍ଲଭ ହେବେ । ତୁମ ପୁଅକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅ, ମୋ ବାର୍ତ୍ତା ଦିଅ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଚୁମ୍ବନ କର, କାରଣ ତୁମେ ଦୂର ଯାତ୍ରାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଛ ।" "ସୁଗ୍ରୀବ, ତୁମେ ଖୁସି ହୁଅ; ରୁମାକୁ ପୁନଃ ପାଇବ; ରାଜ୍ୟ ଭୟ ବିନା ଶାସନ କର, ତୁମ ଭାଇ ଏବେ ନଷ୍ଟ ।" ତାରା କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହୁଛନ୍ତି, "ମୁଁ ଏପରି ବିଳାପ କରୁଛି, ତୁମ ପ୍ରିୟା, ତୁମେ କାହିଁକି ଉତ୍ତର ଦେଉନାହାଁ? ଏହି ଶୋଭାବାନ୍ ବାହୁ ଥିବା ତୁମ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଦେଖ, ବାନରେଶ୍ୱର ।" ତାଙ୍କର ଏହି କ୍ରନ୍ଦନ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ବାନରସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦରେ ବିଳାପ କଲେ । ତାରା କହିଲେ, "ଅଙ୍ଗଦ ପରି ଧାର୍ମିକ, ପ୍ରିୟ ଓ ସୁନ୍ଦର ପୁଅକୁ ଛାଡ଼ି ଏପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ତୁମେ ଦୂରେ କିପରି ଯିବା ସଠିକ୍ ନୁହେଁ । ଯଦି ଅଚେତନରେ କିଛି ତୁମକୁ ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିଥିଲି, ଓ ଦୀର୍ଘବାହୁ, ମୋ ଦୋଷକୁ ମାଫ କର, ବାନରକୁଳନାୟକ, ମୁଁ ତୁମ ପାଦାବଳୀକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି ।" ଏପରି କ୍ରନ୍ଦନ କରି, ତାରା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ବାନରସ୍ତ୍ରୀମାନେ ବାଲିଙ୍କ ପାଖରେ ବସି, ତାରା ନିଶ୍ଚୟ କଲେ ଯେ, ସେଠାରେ ଉପବାସ ରହି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବେ । ଏହି ସମୟରେ, ବାନରମହାନ୍ ହନୁମାନ ତାରାଙ୍କୁ ମୃଦୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ଆକାଶରୁ ଖସିପଡ଼ିଥିବା ତାରା ପରି ଭୂମିରେ ଥିଲେ । ସେ କହିଲେ, "ଏହି ଦେହ ଅତି ଅସ୍ଥିର; ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟ ନିଶ୍ଚିତ, ଜଣେ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ଭୋଗ କରେ । ତୁମେ ଯେଉଁ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁଛ, ସେଉଁଠି ଦୁଃଖ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଦେହ ତ ବୁଲବୁଲି ପରି ଅସାର । ଅଙ୍ଗଦକୁ ଜୀବନ୍ତ ପୁଅ ଭାବେ ଦେଖ, ତାଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ କର୍ମ କର । ତୁମେ ଜାଣ, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ; ତେଣୁ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ, କେବଳ ଲୋକିକ ନୁହେଁ ।" "ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ହଜାର ହଜାର ବାନର ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ ନିଜ ନିୟତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି ।