ତାରା ଯେତେବେଳେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ, ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ତାଙ୍କର ପତି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି—ସେଇ ଦାନବମାନଙ୍କର ମହାନ ଶତ୍ରୁ, ଯେଉଁଥିରେ କେବେ ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଛୁଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ବଜ୍ର ଭଳି ପାହାଡ଼ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ସେହି ଭଳି ବଳବାନ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇ, ମହାମେଘ ଭଳି ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ତାଙ୍କ ପତିକୁ ଦେଖିଲେ। ଯେଉଁଥିରେ ଶୂରତାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ, ସେ ଏବେ ନିର୍ଜଳ ମେଘ ପଡ଼ିଯିବା ପରି ଭୂମିରେ ଶୟ୍ୟାଗତ, ଏକ ଶୂର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଶୂର ପରାଜିତ ହୋଇଥିବା ପରି, ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଏକ ବାଘ ଦ୍ୱାରା ମାଂସ ପାଇଁ ହତ ହେଉଥିବା ପରି। ସେଇ ବିଶ୍ୱମାନ୍ୟ, ଧ୍ୱଜା ଓ ମଞ୍ଚରେ ସମ୍ମାନିତ, ଗରୁଡ଼ ସର୍ପ ପାଇଁ ଯେପରି ମନ୍ଦିର ଧ୍ୱଂସ କରେ, ସେପରି ଚିହ୍ନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ତାରା ଦେଖିଲେ ରାମଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ୍ ବହନ କରୁଥିବା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଭାଉଣ୍ଡ ସୁଗ୍ରୀବକୁ ନିକଟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ସେମାନଙ୍କୁ ଅଟକାଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କ ପତି ପାଖକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଅବାକ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିପଡ଼ି ଲୁହ କଲେ। ପୁଣି ଦେହ ଉଠି, ‘ମହାନ ରାଜକୁମାର!’ ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି, ପତିଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁର ପାଶରେ ବନ୍ଧା ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ଦୁଃଖର ହାହାକାର ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ଭୀଷଣ ବ୍ୟଥାରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ହେଲେ, ବିଶେଷକରି ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି। ଏଠି ଏକ ନୂତନ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି—କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ବିଶିଷ୍ଟ ବିଶ ତମ ସର୍ଗ। ତାରା ଦେଖିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ମୁହଁ ଥିବା ବାଲି, ରାମଙ୍କ ଧନୁଷ୍ର ରୁ ଛୁଟିଥିବା ମୃତ୍ୟୁଦାୟକ ବାଣରେ ଭୂମିରେ ଶୟ୍ୟାଗତ। ସେ ନିଜ ପତି ପାଖକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ—ବଡ଼ ହାତୀ ଭଳି ଗମ୍ଭୀର, ବାଣରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ। ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ମନରେ, ତାରା ଜଣେ ଉପଡ଼ା ଲତା ଭଳି, ଅପାର ଶୋକରେ ତାଙ୍କ ପତି ଉପରେ ବିଳାପ କରି କହିଲେ—‘ହେ ନାୟକ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପରିମିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବନରାଜମାନ୍ୟ, ମୁଁ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇଛି, ତୁମେ କାହିଁକି କିଛି କହୁନାହାଁ? ଉଠ, ବନରମାନ୍ୟର ବାଘ, ତୁମର ଉତ୍ତମ ଶୟ୍ୟାକୁ ନିଅ; ଏପରି ମହାନ ରାଜାମାନେ ଭୂମିରେ ଏଭଳି ଶୁଅନ୍ତିନାହିଁ। ହେ ପୃଥିବୀପତି, ଏ ଭୂମି ତୁମକୁ ବହୁତ ପ୍ରିୟ; ଜୀବନ ଛାଡ଼ିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ତାକୁ ଅଂଗୀକାର କରିଛ। ତୁମେ ଏ ନ୍ୟାୟପଥରେ ଚାଲି, ଆଜି କିଷ୍କିନ୍ଧାର ସୁନ୍ଦର ନଗରୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାର୍ଗରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ମୁଁ ଏବେ ମନେ ପକାଉଛି, ଯେଉଁ ସମୟ ମଧୁ ଗନ୍ଧର ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମେ ଏବଂ ମୁଁ ଏକାସାଥି ଅନନ୍ଦରେ କାଟିଥିଲୁ, ତୁମେ ସେହି ସମୟକୁ ଅବସାନ କରିଦେଲ। ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶାହୀନ ହୋଇ, ମୁଁ ଏବେ ଦୁଃଖର ସାଗରେ ବୁଡ଼ିଯାଉଛି, କାରଣ ତୁମେ, ମହାବଳୀ ଦଳପତି, ଏବେ ନାଶ ପାଇଛ। ମୋର ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚୟ ଅତି ଦୃଢ଼, କାରଣ ତୁମକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଏକ ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯାଏନି। ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଭାର୍ୟାକୁ ତୁମେ ନେଇଥିଲ, ତାଙ୍କୁ ନିଷ୍କାସିତ କରିଥିଲ; ଏବେ, ହେ ବନରମାନ୍ୟ, ସେଇ କ୍ରିୟାର ପରିଣାମ ତୁମ ଉପରେ ଆସିଛି। ନିଜ ମଙ୍ଗଳରେ ମନ ଲଗାଇ, ମୋ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ନଥିଲ, ମୁଁ ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କହିଥିଲି, ତୁମେ ମୋତେ ଅବମାନ କରିଥିଲ। ହେ ସମ୍ମାନଦାତା, ତୁମର ରୂପ, ଯୌବନ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ମଧୁରତା ନିଶ୍ଚୟ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ଉତ୍କଳନ କରିବ। ନିଶ୍ଚୟ, କାଳ ହିଁ ଜୀବନର ସମାପ୍ତି; ଏହି କାଳର ଚଳନରେ, ତୁମେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଶକ୍ତି ତଳେ ପଡ଼ିଛ, ବାଘ ଭଳି ଅବଶ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଲଢ଼ିଥିବା ବେଳେ ବାଲିଙ୍କୁ ହତ କରି, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ ରାମ ଏପରି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖ କରୁନାହାନ୍ତି। ମୁଁ ଏବେ ବିଧବା, ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ, ପୂର୍ବରୁ ଦୟାନୀୟ ନଥିଲି, ଦୁଃଖ ଜାଣୁନଥିଲି, ଏବେ ନିରାଶ୍ରୟ ଭଳି ଜୀବନ ଅତିବାହିତ କରିବି। ଅଙ୍ଗଦ, ଯେଉଁଠି ସ୍ନେହ ଓ ନମ୍ରତାରେ ପଳିଥିଲେ, ସେ ଏବେ ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଚଚା ରୋଷରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ହେ ପୁଅ, ତୁମର ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖ, ଯିଏ ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ଉତ୍ତମ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ, ମୋ ଶିଶୁ। ପୁଅକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅ, ତାଙ୍କୁ ମୋର ବାର୍ତ୍ତା ଦିଅ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଚୁମ୍ବନ କର, କାରଣ ତୁମେ ଦୂର ଯାତ୍ରାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଛ। ସୁଗ୍ରୀବ, ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ; ତୁମେ ତୁମର ରୁମାକୁ ପୁନଃ ପାଇବ। ଏବେ ରାଜ୍ୟ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଶାସନ କର, ତୁମର ଶତ୍ରୁ ଭାଇ ନାଶ ପାଇଛ। ମୁଁ ଏପରି ବିଳାପ କରିଥିବା ବେଳେ, ମୋତେ ଆଶ୍ୱାସନ କାହିଁକି ଦେଉନାହ? ଏହି ଚମତ୍କାର ଭୁଜାବଳୀ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାର୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଦେଖ, ବନରମାନ୍ୟ। ତାଙ୍କ ଦୁଃଖର ସ୍ନିଗ୍ଧ ହାହାକାର ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ବନର ମହିଳାମାନେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଘେରି ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦରେ ଚିତ୍କାର କରି କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ‘ତୁମେ ଅଙ୍ଗଦ, ତୁମର ଶୂରପୁତ୍ର, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ଦୂରେ କାହିଁକି ଯିବାକୁ ଚାହିଁଲ? ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରିୟ, ଚରିତ୍ରବାନ୍ ଶିଶୁକୁ ଛାଡ଼ି ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯଦି ମୋ ଅବିବେକରେ କିଛି ତୁମେ ଅପ୍ରସନ୍ନ ହେଇଥିବ, ହେ ଦୀର୍ଘବାହୁ, ମୋତେ ଖ୍ଷମା କର; ମୁଁ ତୁମ ଚରଣ ଗ୍ରହଣ କରୁଛି, ହେ ବନରମାନ୍ୟ।’ ଏପରି କାନ୍ଦି, ତାରା ଅନ୍ୟ ବନରମହିଳାମାନଙ୍କ ସହିତ ପତିଙ୍କ ପାଖରେ ଶୋକରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ, ସେଠାରେ ବାଲି ଯେଉଁଠି ଶୟ୍ୟାଗତ, ସେଠି ଉପବାସରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବେ। ଏଠି ପରେ ଏକ ନୂତନ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ତାହାପରେ ବନରମାନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ହନୁମାନ, ତାରାକୁ ମୃଦୁ ଭାବେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ଯିଏ ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଥିବା ତାରା ଭଳି ଭୂମିରେ ଚିତ୍ତ ହାରାଇଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ନିଜ କର୍ମଫଳ ଅନୁଯାୟୀ, ନିଜ ନ୍ୟାୟ ଓ ଅନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ, ଏଠିରେ କୌଣସି ଭ୍ରମ ନାହିଁ। ତୁମେ ଏକ ଶୋକଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଦୁଃଖ କରୁଛ, ଏହି ଦେହ ତ ଜଳବୁଦ୍ବୁଡ଼ି ଭଳି; କିଏ ଏଠିରେ ଶୋକ କରିବାଯୋଗ୍ୟ?