ବାନର ରାଜା ବାଳୀ ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଘାୟଳ ହୋଇଥିଲେ। ପଥର ଓ ଗଛର ଆଘାତରେ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଆହତ ହୋଇ, ଜୀବନ ଶେଷରେ ବାଳୀ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଖବର ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ତାରାଙ୍କ କାନରେ ପହଞ୍ଚିଲା—ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମ ଶୂର ବାଳୀ ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହା ଶୁଣି ତାରା, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ ସହିତ, ପ୍ରିୟ ପତିଙ୍କ ଏହି କ୍ରୂର ମୃତ୍ୟୁରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧାର ହୋଇ, ପାହାଡ଼ ଗୁହାରୁ ବାହାରି ପଡ଼ିଲେ। ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ସହ ଥିବା ପ୍ରବଳ ବାନରମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଧନୁଷରେ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଲେ। ତାରା ଦେଖିଲେ—ଏହି ବାନରମାନେ ତାଙ୍କ ଦଳର ନେତା ବିନା ମৃଗମାନେ ଯେପରି ଭୟରେ ଛିଟିଯାନ୍ତି, ସେପରି ଦୌଡ଼ି ଯାଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଦୁଃଖିତ ତାରା ଭୟରେ ଭାଗୁଥିବା ବାନରମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—“ହେ ବାନରମାନେ, ତୁମେ ଯେଉଁମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ ଅନୁୟାୟୀ ଥିଲ, ଏମିତି କିଏ ତୁମମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ପଳାଉଛ?” ତାରା ଆଉ କହିଲେ, “ଯଦି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଭାଇ, ଭାଇଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଦୂରରୁ ଆସିଥିବା ରାମଙ୍କ ଦୂରଗାମୀ ତୀରରେ ନିହତ ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ...” ତାରାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବାନରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି, ସମୟଯୋଗ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—“ତୁମ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛି, ତୁମେ ସେଠାକୁ ଫେରିଯାଅ; ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର। ମୃତ୍ୟୁ ରୂପୀ ରାମ ବାଳୀଙ୍କୁ ବଧ କରି ଏବେ ତାଙ୍କୁ ନେଉଛନ୍ତି। ବାଳୀ ବଡ଼ ପ୍ରବଳ ପାହାଡ଼ ଓ ବଡ଼ ଗଛ ଛାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମଙ୍କ ବଜ୍ର ସମ ତୀରରେ ନିହତ ହେଲେ। ବାନର ସେନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ପ୍ରଭା ଥିବା ବାଳୀ ବଧ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏବେ ନଗର ଶୂରମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଅଙ୍ଗଦକୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରନ୍ତୁ; ବାନରମାନେ ବାଳୀଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ସେବା କରିବେ। କିମ୍ବା, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ବାନରମାନେ ଏଠାରେ ଥିବା ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନକୁ ଏହି ଦିନେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତୁ। ଏଠାରେ ବନଚରା ବାନରମାନେ ଅଛନ୍ତି—କିଏ ବିବାହିତ, କିଏ ଅବିବାହିତ; ସେମାନେ ଲୋଭୀ ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ, ତେଣୁ ଆମେ ଭୟଭୀତ।" ତାରାଙ୍କ ନିକଟରେ ଥିବା ଏକ ମହିଳା ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ତାରା ମଧୁର ହସରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୋ ପାଖରେ ପୁଅ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟ ରହିଲେ କଣ ଲାଭ? ମୋ ପତି, ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ସମ, ସୌଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବାଳୀ ଯେତେବେଳେ ନାହାନ୍ତି, ମୋ ଲାଗି ସବୁ ଅର୍ଥହୀନ।” ଏପରି କହି, ତାରା ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦି କନ୍ଦି, ମୁଣ୍ଡ ଓ ବୁକ ମାରି, ବେଦନାରେ ଦୌଡ଼ିଗଲେ। ଯିବା ସମୟରେ, ସେ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ପତି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି—ଯିଏ ଦାନବ ନାୟକମାନେ ମଧ୍ୟକୁ ବଧ କରିଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ପଛୁଆନି। ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଉଠାଇ ଥିଲେ, ଏବେ ବଡ଼ ବାତାସରେ ଉଡ଼ିଯିବା ମେଘମାଳା ପରି ଗର୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି। ଶୂରତାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ, ଏବେ ଏକ ଥକିଯିବା ବର୍ଷା ମେଘ ପରି, ବିପ୍ରଳୟ କରୁଥିବା ବୀର, ବୀର ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଛନ୍ତି—ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଯେପରି ମାଂସ ପାଇଁ ବାଘ ଦ୍ୱାରା ହତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ମାନ୍ୟ କରୁଥିବା, ଧ୍ୱଜ ଓ ମଞ୍ଚରେ ପୂଜିତ, ଗରୁଡ଼ ଯେପରି ସର୍ପ ପାଇଁ ମନ୍ଦିର ଭଙ୍ଗ କରେ, ସେପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ତାରା ଦେଖିଲେ—ରାମ ବଡ଼ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବାଳୀଙ୍କ ଭାଇ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ। ସେମାନେ ପାଖରୁ ଯାଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇଥିବା ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି ତାରା ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ। ପୁନି ଉଠି, “ହେ ମହାରାଜ!” ବୋଲି କନ୍ଦି, ମୃତ୍ୟୁର ଦୌରେ ବନ୍ଧିତ ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି ଆତ୍ମବିଲାପ କରିଲେ। ତାଙ୍କ ଏହି କନ୍ଦନ ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ବି ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ, ବିଶେଷ କରି ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି। ଏହିଭଳି, କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡର ବିଶିଷ୍ଟ ବିଶ୍ୱାଦ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବିଶ୍ ତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ତାରା ଦେଖିଲେ—ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ଥିବା ବାଳୀ, ରାମଙ୍କ ଧନୁଷରୁ ଛୁଟିଥିବା ବିଧନାଶକ ତୀରରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ସେ ପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ—ବଡ଼ ହାତୀ ପରି ଦେଖାଉଥିବା ବାଳୀ ଏବେ ତୀର ଘାତରେ ଅସାହାୟ। ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ମନରେ ତାରା, ମୃଦୁଳ ଲତା ଭାବେ ଉଖାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିବା ଦୁଃଖରେ, ପାହାଡ଼ ସମ ବାନର ବାଳୀଙ୍କୁ ନେଇ ବିଲାପ କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ହେ ଶୂର, ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବଳ, ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ିଥିଲି, ଏବେ କାହିଁକି ମୋତେ କଥା ନାହଁ କହୁଛ? ଉଠ, ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମ, ତୁମ ଉତ୍ତମ ଶଯ୍ୟାକୁ ଯାଅ; ଏପରି ମହାନ ରାଜାମାନେ ଭୂମିରେ ଏଭଳି ଶୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ହେ ପୃଥିବୀନାଥ, ଭୂମି ତୁମକୁ ବହୁତ ପ୍ରିୟ; ଜୀବନ ଛାଡ଼ି ମଧ୍ୟ, ମୋତେ ତ୍ୟାଗି ଏହାକୁ ବଦନ୍ଧ କରିଛ। ହେ ଶୂର, ତୁମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଦେଖି ଏବେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଉଛି, ସୁନ୍ଦର କିଷ୍କିନ୍ଧା ନଗର ସ୍ୱର୍ଗର ପଥରେ ତିଆରି ହୋଇଛି। ଆମେ ଦୁଇଜଣେ ମଧୁ ଗନ୍ଧ ଥିବା ଦେଉଳା ଉପବନରେ ଯେଉଁ ସମୟ ଅନନ୍ଦରେ କାଟିଥିଲୁ, ସେ ସମୟ ଏବେ ତୁମେ ସମାପ୍ତ କରିଦେଲ। ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶା ହୀନ, ତୁମେ ବଡ଼ ବାନର ସେନାପତି ଥିଲେ, ଏବେ ତୁମ ଅନ୍ତରେ ମୁଁ ଦୁଃଖର ସାଗରେ ବୁଡ଼ିଯାଇଛି। ମୋ ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼, ତୁମକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲି, ତଥାପି ଏତେ ଶୋକରେ ତୁଟି ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହେଉନାହିଁ। ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀ ତୁମେ ନେଇଥିଲ, ସେ ଦେଶାନ୍ତର କରାଯାଇଥିଲେ; ଏବେ, ହେ ବାନରନାଥ, ତାହାର ପ୍ରତିଫଳ ତୁମେ ପାଇଲ। ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲି, ତୁମେ ମୋ କଥାକୁ ଅବହେଳା କରିଲ; ଏହା ଭ୍ରାନ୍ତିର ଫଳ। ହେ ମହାନ, ତୁମ ଯୌବନ, ରୂପ ଓ ଦକ୍ଷିଣୀୟ ମାଧୁର୍ୟ ଏବେ ନିଶ୍ଚିତ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିରତା ସୃଷ୍ଟି କରିବ।” ଏଭଳି ତାରାଙ୍କ ଶୋକ, ବିଲାପ ଓ ଦୁଃଖରେ ବାନର ଦଳ, ଅଙ୍ଗଦ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମୌନ ଓ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ଦେଖୁଥିଲେ।