ବାଲି, ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବାନର ରାଜା, ତୀରଧନୁର୍ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡିଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଦେଇ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ । ପଥର ଓ ବୃକ୍ଷରେ ଆଘାତ ପାଇ ବାଲିଙ୍କ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଗଲା; ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଜୀବନର ସେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଚେତନ ହେଇପଡିଲେ । ତାରା, ବାଲିଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ, ତାଙ୍କ ପତି—ବାନର ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମାନ—ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହେଇଥିବା ଖବର ଶୁଣିଲେ । ସେ, ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ସହିତ, ପ୍ରିୟ ପତିଙ୍କ ନିର୍ଦୟ ମୃତ୍ୟୁ ଶୁଣି ବିଶେଷ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ପାହାଡ଼ ଗୁହାରୁ ଅତି ଦୁଃଖରେ ବାହାରିଯାଇଲେ । ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ସହିତ ଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଧନୁର୍ବାଣ ସହିତ ଦେଖି, ଭୟଭୀତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭଗିଗଲେ । ତାରା ଦେଖିଲେ, ଭୟରେ ଅନେକ ବାନର ଦଳ ଭାଗିଯାଉଛନ୍ତି, ମାନେ ଏକ ମୃଗ ଦଳର ନେତା ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଲେ ଯେପରି । ଦୁଃଖରେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଭୟଭୀତ ବାନରମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ଭାଗିଯାଉଥିବା ଭୟିତ ଦଳକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ— "ତମେ, ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନୁୟାୟୀ ବାନରମାନେ, କାହିଁକି ତମେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏପରି ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭଗିଯାଉଛ ? ଯଦି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଏକ ଭାଇ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଇ ନିର୍ଦୟ ଭାବରେ ରାମଙ୍କ ଦୂରଗାମୀ ବାଣରେ ବଧ ହେଲେ—" ତାରାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମାନ ରଖିବା ଯୋଗ୍ୟ ବାନରମାନେ, ତାଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— "ଯେଉଁଯିଏ ତୁମର ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ ଜୀବିତ ଅଛି, ତୁମେ ଫେରିଯାଉ; ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର । ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁରୂପୀ ରାମ ବାଲିଙ୍କୁ ବଧ କରି ତାଙ୍କୁ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି । ବାଲି ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଫିଙ୍ଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସମାନ କଠୋର ବାଣରେ ବଧ ହେଲେ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଦ୍ୱାରା ଅପରାଜିତ ହେବା ପରି ।" "ବାନର ସେନା ସମସ୍ତ ବିକଳ ଓ ବିଖଣ୍ଡିତ ହୋଇଯାଇଛି, ବାନର ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମାନ, ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଚମକିବାଲି ବାଲି ବଧ ହୋଇଯାଇବା ପରେ । ନଗର ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଶୂରମାନେ ଥାଉ, ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ରାଜକୁମାର ଭାବରେ ଅଭିଷେକ କର; ବାନରମାନେ ବାଲିଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବରେ ସେବା କରିବେ ।" "ଯଦି ତୁମେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପାୟ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ବାନରମାନେ ଦୃତ ଭାବେ କିଲ୍ଲାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତୁ । ଏଠାରେ ବନବାସୀ, ପତ୍ନୀ ସହିତ ବା ପତ୍ନୀ ବିନା ବସୁଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଲୋଭୀ ଓ ଚତୁର, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଆମେ ଭୟଭୀତ ।" ତାରାଙ୍କ ନିକଟରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିବା ବାନରମାନେ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦୟାଳୁ ମୁହଁରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— "ମୋ ପତି, ବାନର ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ଶ୍ରୀମାନ ବାଲି ଚାଲିଗଲେ; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମୋ ପୁଅ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟର ମୋତେ କ'ଣ ଦରକାର ?" ଏପରି କହି, ତାରା ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଛାତିକୁ ହାତରେ ମାରି, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଦୃତ ଭାବେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଦିଗରେ ଦୌଡ଼ିଗଲେ । ଯିଏ ଦାନବ ମହାପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ବଧ କରିଥିଲେ, ସେ ବାଲିକୁ ଭୂମିରେ ପଡିଥିବା ଦେଖିଲେ । ଯିଏ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସମାନ ପାହାଡ଼ ଫିଙ୍ଗିଥିଲେ, ଏବେ ମହାବାୟୁରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ବଡ଼ ମେଘର ଗୁଞ୍ଜନ ଭଳି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ । ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବାଲି, ବର୍ଷା ମେଘ ବିନା ଭୂମିରେ ଫିଙ୍ଗିଗଲା ପରି, ଶୂର ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇ, ସେ ଜନ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଦ୍ୱାରା ମୃଗ ବଧ ହେବା ପରି ପଡିଯାଇଥିଲେ । ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ସମ୍ମାନିତ, ପତାକା ଓ ବେଦି ସହିତ, ଗରୁଡ ଦ୍ୱାରା ନାଗ ପାଇଁ ମନ୍ଦିର ଭଙ୍ଗ ହେବା ପରି ବାଲିଙ୍କ ଅବସ୍ଥା । ତାରା ଦେଖିଲେ ରାମ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏବଂ ବାଲିଙ୍କ ଭାଇ ଏଠାରେ ଦଣ୍ଡାଇଛନ୍ତି । ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପେକ୍ଷା କରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇଥିବା ପତିଙ୍କ ଦିଗରେ ଗଲେ; ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ତିର ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ । ପୁନଃ ଉଠି, 'ମହାରାଜ!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି, ମୃତ୍ୟୁ ରୂପୀ ଫାସରେ ବାନ୍ଧା ହୋଇଥିବା ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି କାନ୍ଦିଲେ । ତାରାଙ୍କ ଏପରି ଦୁଃଖର ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ବି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ବିଶେଷ ଭାବେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି । ଏଠାରେ କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ବିଶିଷ୍ଟ ବିଶ୍ରାମ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେବା ପାଇଁ ଉଚିତ । ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏହି ବିଶ୍ରାମ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସିଛି । ତାରା ଦେଖିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ସମାନ ମୁହଁ ଥିବା ବାଲି, ରାମଙ୍କ ଧନୁର୍ବାଣରେ ଭୂମିରେ ପଡି ଅସ୍ତିର । ସେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଚମକୁଥିବା ବାଲିଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ପରି ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଶୋକରେ ଆକୁଳ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ । ତାରା ଏକ ଶୋକାକୁଳ ଲତା ପରି, ବାଲି—ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ପରି—ଉପରେ ବିଲାପ କରିଲେ । "ଓ ଶୂର, ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମ ନିକଟରେ ଦଣ୍ଡାଇଛି; ତୁମେ କିଏଁ ଏପରି ଚୁପ୍ ଅଛ ? ଉଠ, ଓ ବାନର ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ତୁମ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶୟନରେ ଯାଉ; ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାମାନେ ଭୂମିରେ ଏପରି ଶୁଇ ନାହିଁ ।" "ଓ ପୃଥିବୀର ନାଥ, ଭୂମି ତୁମେ ପ୍ରିୟ; ତୁମ ଜୀବନ ଚାଲିଗଲା ପରେ ମୁଁ ମାନେ ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଭୂମିକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଛ ।" "ଓ ଶୂର, ତୁମ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଆଜି ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି, କିଷ୍କିନ୍ଧା ସହର ସ୍ୱର୍ଗ ପଥରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ।" "ମଧୁଗନ୍ଧ ଅଟବୀରେ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଏକାଠି ଯେଉଁ ମଧୁର ଦିନଗୁଡିକ କାଟିଥିଲୁ, ତୁମେ ଏବେ ସେମାନେ ଶେଷ କରିଦେଲା ।" "ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶା ବିନା, ମୁଁ ଏକ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ବିଲୀନ ହେଇଛି; ତୁମେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନେତା, ଏବେ ନିଜ ଶେଷ ପାଇଛ ।" "ମୋ ହୃଦୟ ଏକାଗ୍ର ଅଟୁଟ; ତୁମେ ଭୂମିରେ ପଡିଥିଲେ ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତଥାପି ଏପରି ଦୁଃଖରେ ତାହା ଏକ ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗି ଯାଏ ନାହିଁ ।" "ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ ତୁମେ ନେଇଥିଲା, ତାଙ୍କୁ ନିବାସ ଚ୍ୟୁତ କରିଥିଲା; ଏବେ, ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନାଥ, ତାହାର ପ୍ରତିଫଳ ତୁମେ ପାଇଛ ।" "ନିଜ ଉପକାର ପାଇଁ, ମୁଁ ଆଶା କରିଥିଲି—କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋ ଉପଦେଶ ଅପମାନ କରିଥିଲା; ମୁଁ ଭଲ କଥା କହିଥିଲି, ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା, ମୁଁ ତୁମ ଭଲ ପାଇଁ କହିଥିଲି ।