ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏହି ଉନାଇଶ ଓ କୁଡ଼ି ଅଧ୍ୟାୟର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ, ମହାବଳଶାଳୀ ବାନର ରାଜା ବାଲି, ଯିଏ ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଘାୟଳ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ବୁଝାଇବାକୁ ଅନେକ ଯୁକ୍ତିମୂଳକ କଥା କହାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଉନଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଅନେକ ପାଥର ଓ ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିଲା, ରାମଙ୍କ ତୀରର ଘାତରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଜୀବନର ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଖବର ତାରାଙ୍କ କାନରେ ପଡ଼ିଲା—ସେ ଜାଣିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପତି, ବନରର ବଘ, ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ନିର୍ଦୟ ମୃତ୍ୟୁର ଖବର ଶୁଣି, ତାରା ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗ କରି, ପାହାଡ଼ ଗୁହାରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାଦ ଭାବେ ବାହାରିଆସିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ସାଥିବନ୍ଧୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଧନୁଷ ଧରିଥିବା ଦେଖି, ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଚାରିଦିଗରେ ପଳାଇଗଲେ। ତାରା ଦେଖିଲେ ଯେ ବାନରମାନେ ତାଙ୍କ ଦଳରୁ ବିଛିନ୍ନ ହୋଇ, ମୃଗ ମାନଙ୍କ ନେତା ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ଯେପରି ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଦୌଡ଼ୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ତାରା, ନିଜ ଦୁଃଖରେ ଭାଗିଦାର ହୋଇ, ଭୟରେ ପଳାଇଯାଉଥିବା ବାନରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ତୀରର ଆଘାତରେ ଦଳ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ବାନରମାନେ, ତୁମେ ଯେଉଁମାନେ ସିଂହ ସମ ରାଜାଙ୍କ ଅନୁୟାୟୀ, ସେଉଁଠୁ ଭୟଭୀତ ଓ ବିପନ୍ନ ହୋଇ କାହିଁକି ପଳାଇଯାଉଛ?” ତାରା ପୁନି କହିଲେ: “ଯଦି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଭାଇ ଭାଇଙ୍କୁ ନିଜ ଦୟାହୀନ ଭାଇ ଦ୍ୱାରା, ଦୂରରୁ ଆସିଥିବା ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ବଧ ହୋଇଛି, ତେବେ ଏହି କଷ୍ଟକୁ କିପରି ମନେବି?” ତାରାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଯେଉଁ ବାନରମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଏହିପରି କହିଲେ: “ତୁମର ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ ଅପରିଣତ ଅଛନ୍ତି, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର; ମୃତ୍ୟୁ ରୂପୀ ରାମ ବାଲିଙ୍କୁ ବଧ କରି ନେଇଯାଉଛନ୍ତି। ବାଲି ବଡ଼ ବଡ଼ ବୃକ୍ଷ ଓ ପାହାଡ଼ ଛାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମଙ୍କ ତୀରର ଆଘାତରେ ମହାବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପ୍ରାୟ ଭାବେ ବଧ ହେଲେ। ବନର ସେନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭଙ୍ଗ ଓ ବିଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି, ବାଲି, ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ଜ୍ୟୋତିର୍ମାନ୍, ବଧ ହୋଇଯିବା ପରେ। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ସହରକୁ ବୀରମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କର; ବାନରମାନେ ବାଲିଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବେ ସେବା କରିବେ। କିମ୍ବା ତୁମେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ଚାହାଁ, ତେବେ ବାନରମାନେ ଏହି ସମୟରେ ଦୃଢ଼ ଦୁର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତୁ। ଏଠାରେ ବନବାସୀ ନାରୀ-ପୁରୁଷମାନେ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଲୋଭୀ ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଆମେ ଭୟଭୀତ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତାରା କହିଲେ: “ମୋତେ ପୁଅ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟର କଣ ଦରକାର, ଯେତେବେଳେ ମୋ ବଡ଼ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପତି, ବନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ଚିରକାଳ ପାଇଁ ହରାଇଗଲେ?” ଏପରି କହି, ତାରା ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି, ମୁଣ୍ଡ ଓ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ମାଡ଼ି, ବିଷାଦରେ ଅନ୍ଧାର ହୋଇ ଦୌଡ଼ିଗଲେ। ଯାଉଥିବା ସମୟରେ, ସେ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ପତି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି—ଯିଏ ଦାନବ ନାୟକମାନେକୁ ବଧ କରିଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ପଛୁଆନଥିଲେ। ବଜ୍ର ପରି ପାହାଡ଼ ଛାଡ଼ିଥିବା ବାଲି, ବଡ଼ ବଡ଼ ମେଘମାଳା ସମ୍ଭାଳିଥିବା ବାୟୁରେ ଧରାପଡ଼ିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ପ୍ରତାପୀ, ବର୍ଷା ହେବା ପରେ ଯେପରି ମେଘ ଭୂମିରେ ଚୁଇଁଯାଏ, ସେପରି ଏହି ବୀର, ଅନ୍ୟ ବୀରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇ, ସିଂହ ସମ ଜନ୍ତୁ ମାନେ ମାଂସ ପାଇଁ ଯେପରି ଶିକାର ହୁଏ, ସେପରି ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ତାଙ୍କର ସମ୍ମାନିତ ବାଲି, ଧ୍ୱଜା ଓ ମଞ୍ଚରେ ସୁଶୋଭିତ, ଗରୁଡ଼ ସର୍ପ ପାଇଁ ଯେପରି ମନ୍ଦିର ଭଙ୍ଗ କରେ, ସେପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ତାରା ଦେଖିଲେ ରାମ ଧନୁଷ ଧରିଛନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବାଲିଙ୍କ ଭାଉଣ ଓଡ଼ିଆ ନିକଟରେ ଦଢ଼ିଆଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇଥିବା ପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟ ଓ ବିଷାଦରେ ଭୂମିରେ ଛାଡ଼ିପଡ଼ିଲେ। ପୁନି, ନିଦ୍ରାରୁ ଉଠିଥିବା ପରି, “ଆର୍ୟପୁତ୍ର!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି, ମୃତ୍ୟୁର ଫାସରେ ବନ୍ଧା ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ। ତାଙ୍କ ଏହି ଅତିଦୁଃଖଦ ଅନୁଭୂତି ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଭାଉଣ ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାଦରେ ଭରିଗଲା। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟରେ, ତାରା ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ଥିବା ବାଲିଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଶୟାନ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ରାମଙ୍କ ଧନୁର ତୀରରେ ବଧ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଯିଏ ମହାଗଜ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ମନେ, ତାରା ଏହି ପାହାଡ଼ ସମାନ ବାନର ଉପରେ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଲତା ପରି ଶୋକ କଲେ। ସେ କହିଲେ: “ହେ ବୀର, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପରାଜିତ, ବନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ମୁଁ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ିଆଛି, ତଥାପି ଏବେ କାହିଁକି କିଛି କହୁନାହଁ? ଉଠ, ବନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବଘ, ତୁମର ଉତ୍ତମ ଶୟନରେ ଯାଅ; ଏପରି ମହାନ ରାଜାମାନେ ଭୂମିରେ ଏଭଳି ଶୋଇ ରହନ୍ତି ନାହିଁ। ହେ ପୃଥିବୀପତି, ଏହି ଭୂମି ତୁମ ପ୍ରିୟ ହୋଇପାରେ; ତୁମ ଜୀବନ ବିଦାୟ ନେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଏହାକୁ ହିଁ ଚାହିଁଲେ। ଏହି ଦିନ ତୁମର ଧର୍ମ ପାଳନ ଦେଖି, ମନେ ହୁଏ କିଷ୍କିନ୍ଧା ନଗରୀ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଇଛି। ଆମେ ମଧୁର ଗନ୍ଧ ଥିବା ଉଦ୍ୟାନରେ ଯେଉଁ ସମୟ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲୁ, ସେ ସମୟ ଏବେ ସମାପ୍ତ। ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବା ପରେ ମୋ ଜୀବନ ଆଶା ଓ ଆନନ୍ଦ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି, ମୁଁ ଦୁଃଖର ସାଗରେ ଡୁବିଯାଇଛି। ମୋ ହୃଦୟ ବଡ଼ ଦୃଢ଼, ତୁମକୁ ଏଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଜଳିଗଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭାଙ୍ଗି ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହେଉନାହିଁ। ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ତୁମେ ନେଇଥିଲ, ସେ ଦେଶ ଛାଡ଼ିଥିଲେ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଏବେ ତୁମ ଉପରେ ଆସିଛି, ହେ ବନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁ।