ବାନରରାଜ ବାଲି, ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରି ନିଜ କଥା କହିଲେ—“ମୁଁ ମୋ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ଏକାକୀ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲି।” ଏଭଳି କହି ବାଲି ଚୁପ୍ଚାପ ହୋଇଗଲେ। ତାହା ପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଉଚିତ ଓ ଶିଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ, ରାମ ବାଲିଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ହେ ବାନର, ଏହି କାରଣରେ ତୁମେ ଚିନ୍ତିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଆମ ପ୍ରତି ତୁମେ ଶୋକ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଏବଂ ତୁମେ ନିଜ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆମେ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ନେଇଥିଲୁ। ଯେ ଦଣ୍ଡ ଦିଏ ଓ ଯେ ଦଣ୍ଡିତ ହୁଏ, ସେମାନେ ଉଭୟେ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର କାରଣ ପୂରଣ କରି ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଯେ ଦଣ୍ଡ ପାଇଛ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ନ୍ୟାୟ ପଥରେ ନିଜ ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ତେଣୁ ଶୋକ, ମୋହ ଓ ଭୟକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ; ହେ ବାନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିୟତିକୁ କେହି ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଅଙ୍ଗଦ ସଦା ତୁମ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ସେପରି ସୁଗ୍ରୀବ ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ ହେବେ—ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ଏମିତି ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ମଧୁର, ଚିନ୍ତନଶୀଳ ଓ ଧର୍ମମୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବାଲି, ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଉଚିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମ ଶରରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ମୁଁ ଯାହା କହିଥିଲି, ତାହାକୁ ମାନ୍ୟ କରିଛି। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପୀ ତୁମେ ମତ୍ତେ ଖ୍ଷମା କର, ହେ ରାଜନ।” ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଉନଏଂଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବାଲି, ଯେଉଁଠାରେ ଶର ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ବୁଝାଇବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ। ଶିଳା ଓ ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇଥିବା ତାଙ୍କ ଅଂଗ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ରାମଙ୍କ ଶରରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଜୀବନ ଶେଷରେ ସେ ଅଚେତନ ହେଇପଡ଼ିଲେ। ତା’ପରେ ବାଲିଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ତାରା, ତାଙ୍କ ପତି ବାନରମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କ ଶରରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣିଲେ। ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍ଗଦ ସହ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି, ତାରା ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ପାହାଡ଼ ଗୁହାରୁ ବାହାରିଆସିଲେ। ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ସେବକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ, ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ଧନୁଷ ଦେଖି ଭୟରେ ସବୁଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିପଳାଇଲେ। ତାରା ଦେଖିଲେ ଭୟଭୀତ ବାନରମାନେ ଦଳ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ମୃଗମାନେ ନାୟକ ହରାଇଦେଲେ ପରି ଦୌଡ଼ୁଛନ୍ତି। ତିନି ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ବାନରମାନଙ୍କୁ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—“ତୁମେ ମାନେ ବାନରମଧ୍ୟରେ ରାଜାଙ୍କ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନୁସରୀ, ଏମିତି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଭଳି ଭୟଭୀତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କାହିଁକି ପଳାଇଯାଉଛ?” “ଯଦି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଭାଇ ଦ୍ୱାରା ଭାଇକୁ ଦୂରରୁ ଆସିଥିବା ରାମଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ପ୍ରହାରୀ ଶର ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱସ୍ତ କରାଯାଇଛି—” ଏହି ତାରାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବାନରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି, ଉପଯୁକ୍ତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଯେପରି ତୁମ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର। ମୃତ୍ୟୁର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ରାମ ବାଲିଙ୍କୁ ବଧ କରି ତାଙ୍କୁ ନେଉଛନ୍ତି। ବାଲି ବଡ଼ ବୃକ୍ଷ ଓ ପାହାଡ଼ ଛାଡ଼ି ମାରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବିଜୁଳିପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶର ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେଇଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବାନର ସେନା ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ଅଭିଭୂତ ହୋଇଛି, କାରଣ ବାନରମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ଇନ୍ଦ୍ରପରି ତେଜସ୍ୱୀ ବାଲି ବଧ ହୋଇଛନ୍ତି। ନଗରକୁ ଶୂରମାନେ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ, ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରାଯାଉ; ବାନରମାନେ ବାଲିପୁତ୍ରଙ୍କ ସେବା କରିବେ। କିମ୍ବା ତୁମେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ଚାହାଁ, ତେବେ ବାନରମାନେ ଆଜିଯିଏ ଦୃତ ଦୂର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କରୁନ୍ତୁ। ଏଠାରେ ବନବାସୀ ବାନରମାନେ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନେକ ଚତୁର ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ; ତାଙ୍କଠାରୁ ଆମେ ଭୟଭୀତ।” ତାରାଙ୍କ ନିକଟରେ ଦଢ଼ିଆ ଥିବା ବାନରୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମଧୁର ହସ ଥିବା ତାରା ଉଚିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୋ ପତି ବାନରମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ଅତି ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ ବାଲି ନାଷ୍ଟ ହେଲେ, ଏବେ ପୁଅ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟର ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ଦରକାର?” ଏହିପରି କହି, ତାରା ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଉପରେ ହାତ ମାରି, କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି ଦୌଡ଼ିଗଲେ। ଯିବା ସମୟରେ ସେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ—ଯିଏ ରାକ୍ଷସନାୟକଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ପଛୁଆନଥିଲେ। ଯିଏ ବଡ଼ ପାହାଡ଼କୁ ବି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ରପରି ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ, ସେ ବର୍ଷା ମେଘ ପରି ବଡ଼ ହୃଦୟର ବାତାସରେ ଉଡ଼ିଯାଉଥିବା ମେଘ ପରି ଏବେ ଶାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଛନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ ପ୍ରତାପୀ, ଏବେ ବଜ୍ର ପରି ନିପତିତ, ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ନାଦକାରୀ, ଏକ ନାୟକ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ନାୟକ ବଧ କରାଯାଇଥିବା ଦେଖିବା ପରି, ସିଂହ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଦ୍ୱାରା ମାଂସ ପାଇଁ ବଧ ହୋଇଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱରେ ପୂଜିତ, ପତାକା ଓ ମଞ୍ଚରେ ଶୋଭିତ, ଗରୁଡ଼ ଯେମିତି ସର୍ପ ପାଇଁ ମନ୍ଦିର ଭଂଗ କରେ, ସେହିପରି ନିପତିତ। ତାରା ରାମଙ୍କୁ ବଡ଼ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଦେଖିଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘି ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇଥିବା ପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ। ପୁନି ଶୋଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରୁ ଉଠି, “ହେ ମହାରାଜ!” ବୋଲି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ପତି ମୃତ୍ୟୁର ପାଶରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ଶୋଇଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଏହି କାନ୍ଦନ ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ଏବଂ ବିଶେଷକରି ଅଙ୍ଗଦ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ ହେଲେ। ଏଠାରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ବିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତାରା, ଚନ୍ଦ୍ରପରି ମୂଖ ଥିବା ବାଲିଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁଦାୟକ ଶରରେ ଭୂମିରେ ଶୋଇଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେ ନିଜ ପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ତେଜସ୍ୱୀ ବାଲିଙ୍କୁ ବଡ଼ ହାତୀ ପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ଶର ଦ୍ୱାରା ଆହତ ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ଏକାନ୍ତ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ।