ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକ ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ। ଭଲି ଅପରିମିତ ଶକ୍ତି ଓ ଧୈର୍ୟର ମାଲିକ, ବାଲି ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶୟାନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅପ୍ନ ଦୁଃଖ ବ୍ୟକ୍ତ କରୁଛି। ସେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯେଉଁପରି ଦିଗ୍ଦର୍ଶନ ଦେଇଥିଲେ, ତାହା ଅନୁସରଣ କରିଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ ଓ ପୃଥିବୀରେ ରାଜ୍ୟ କରିବା ସମ୍ଭବ। ତଥାପି, ତାରା ମୋତେ ବଞ୍ଚାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ମୁଁ ତୁମର ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିଲି। ଏହିପରି ଭାବେ, ମୁଁ ମୋ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ଏକାକୀ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲି।” ଏପରି କହି, ବାଲି ଚୁପ୍ଚାପ ହେଲେ। ତାପରେ, ଧର୍ମର ଅର୍ଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସଦ୍ଗୁଣୀୟ ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ଭରିଥିବା ଶବ୍ଦରେ ରାମ ବାଲିଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ମହାକପି, ଏହି କାରଣରେ ତୁମେ ଚିନ୍ତିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଆମେ ତୁମ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ନୁହେଁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆମେ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଛୁ। ଦୋଷୀକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥିବା ଓ ଦଣ୍ଡ ଭୋଗିଥିବା ଉଭୟ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର କାରଣ ପୂରଣ କରି, ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଯଥାଯଥ ଦଣ୍ଡ ଭୋଗି, ପାପ ମୁକ୍ତ ହେଇ, ନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ନିଜ ଧର୍ମ ଲାଭ କରିଛ। ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ହୃଦୟର ଭୟକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କର; ଏହି ଦୃଢ଼ ବ୍ୟବସ୍ଥା ତୁମେ ଉଲଂଘନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଅଙ୍ଗଦ ସଦା ତୁମେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ସେପରି ସୁଗ୍ରୀବ ମଧ୍ୟ ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍—ଏହି ଉପରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ରାମଙ୍କ ଏହି ମଧୁର, ଚିନ୍ତନାଶୀଳ ଓ ଧର୍ମମୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବୀଣ ବାଲି ଭଲ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୁଁ ଅଜାଣି ଅବସ୍ଥାରେ ବଣ୍ଧୁ ତୁମେଠାରେ କିଛି କହିଥିଲି; ଏ ମହାବଳୀ, ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ଶକ୍ତି ଓ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଥିବା ରାଜା, ତୁମେ ମୋତେ ମାନ୍ୟ କରିଛ; ମୋ ଅସଭ୍ୟ କଥାକୁ ଖ୍ଷମା କର।” ଏବେ ଏହି ଗୌରବମୟ ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଉନିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତାରା, ବାଲିଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଜଣାଇଲେ ଯେ ବାଲି ରାମଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍ଗଦ ସହିତ ଉତ୍ସାହରେ ପାହାଡ଼ ଗୁହାରୁ ବାହାରିଗଲେ। ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଅନୁସରୀ କପିମାନେ, ରାମଙ୍କୁ ଧନୁଷ ଧରିଥିବା ଦେଖି, ଭୟରେ ଚାରିପାଖକୁ ପଳାଇଗଲେ। ତାରା ଦେଖିଲେ, ଭୟରେ ଏହି କପିମାନେ ଦଳ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ହରିଣ ଦଳର ନେତା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଯେପରି ଚାରିପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଉଛି, ସେପରି ପଳାଇଯାଉଛନ୍ତି। ତାରା ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଏହି ଦଳଭିନ୍ନ କପିମାନେ ପାଖକୁ ଯାଇ, ସେମାନେ ପ୍ରତି କହିଲେ, “ତୁମେ ଯେଉଁମାନେ ସିଂହ ସମ କିଙ୍ଗ୍ସର ଅନୁୟାୟୀ, ତୁମେ କାହିଁକି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏପରି ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭାଗିଯାଉଛ?” ଏହାର ଉତ୍ତରରେ, ଏହି ଚମତ୍କାର କପିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଚାହିଲେ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି, ସମୟୋଚିତ ଶବ୍ଦରେ ତାରାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମର ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ ଅଜଣା ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କର। ରାମ ମୃତ୍ୟୁର ରୂପରେ ବାଲିଙ୍କୁ ସଂହାର କରି, ଏବେ ତାଙ୍କୁ ନିଉଛନ୍ତି। ବାଲି ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଫିଙ୍ଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ମେଘଘନ ଦଣ୍ଡ ସମ, ତାଙ୍କୁ ସଂହାର କରିଦେଲା। ଏହି ସମସ୍ତ କପି ସେନା ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ଅପରାଜିତ ହୋଇଛି, କାରଣ ବାଲି, ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ଚମକ ଥିବା, ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଛନ୍ତି। ନଗରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରି, ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କର; ବାଲିଙ୍କ ପୁଅଙ୍ଗଦ କପିମାନେର ନେତୃତ୍ୱ କରିବେ। କିମ୍ବା, ତୁମେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହିଲେ, ଏଠାରେ ଦୁର୍ଗରେ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବେଶ କର। ଏଠାରେ କିଛି ଜଙ୍ଗଲୀ ଜନ, ପ୍ରମୁଖ ଓ ଅପ୍ରମୁଖ ନାରୀ ସହିତ ରହୁଛନ୍ତି; ଏହି ଲୋଭୀ ଓ ଧୈଢ଼ ଲୋକମାନେ ଠାରୁ ଆମେ ଭୟ ଭିତିରେ ଅଛୁ।” ତାରାଙ୍କୁ ଏହି ଶବ୍ଦ ଦେଖି, ସେ ନିଜ ପାଖରେ ଥିବା ମହିଳାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୋ ପାଇଁ ପୁଅ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟର କଣ ଉପଯୋଗ, ଯେତେବେଳେ ମୋ ପତି, ସିଂହ ସମ କପି, ଶ୍ରୀମାନ ବାଲି, ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଛନ୍ତି?” ଏପରି କହି, ତାରା ଦୁଃଖରେ ଅତିବୃତ୍ତ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଚେଷ୍ଟ ଫଟିବାରେ, କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି, ତାଙ୍କ ପତି ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ। ଯାଉଥିବାବେଳେ, ସେ ଦେଖିଲେ ମୃତ୍ୟୁ ଶୟାନ ବାଲି, ଯେଉଁଥିବା ଦେମନ୍ ନାୟକମାନେର ହନ୍ତା, ଯୁଦ୍ଧରେ କଦାପି ପଛ ଫେରିନଥିଲେ। ଯେଉଁଥିବା ବଡ଼ ପାହାଡ଼କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ବଜ୍ର ଫିଙ୍ଗିଥିଲେ, ଏବେ ମହାବାତ ବାହାରେ ଧରା ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ମେଘ ଲହରୀ ସମ ଗର୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ପ୍ରତାପ ଥିବା ବାଲି, ଏବେ ପଡ଼ିଥିବା ମେଘ ଲହରୀ ସମ, ଦୁଃସାହସୀ ହୋଇ, ଏକ ନାୟକ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟ ନାୟକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ, ଏକ ସିଂହ ସମ ଜନ୍ତୁ ମାଂସ ପାଇଁ ଅଘାତ ହୋଇଥିବା ଟାଇଗର ସମ। ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ସମ୍ମାନିତ, ଧ୍ୱଜ ଓ ମଞ୍ଚ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ଗରୁଡ଼ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନେକ୍ ପାଇଁ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ଦେଉଳ ସମ। ତାରା ଦେଖିଲେ, ରାମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ଧରିଥିବା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବାଲିଙ୍କ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବ ପାଖରେ ଦଠି। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଲଂଘି ବାଲିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହୋଇଥିବା ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଭୃମିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଝରିପଡ଼ିଲେ। ପୁନଃ ଶୟାନ ଅବସ୍ଥାରୁ ଉଠି, “ମହାନ ବନ୍ଧୁ!” ବୋଲି କାନ୍ଦି, ମୃତ୍ୟୁର ଫାନ୍ଦରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଥିବା ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ। ତାରାଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ଏବଂ ଅଙ୍ଗଦ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା। ଏବେ ଉନିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ, ଏବଂ କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ବିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତାରା ଦେଖିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ମୁହଁ ଥିବା ବାଲି, ରାମଙ୍କ ଧନୁଷ ରୁ ନିକାସିତ ମୃତ୍ୟୁ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।