ବାଲୀ ର ଗଳା ଅଶ୍ରୁରେ ଭରି ଗଲା, ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର କରି, କ୍ଷୀଣ ସ୍ୱରରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଜଣେ କାଦରେ ଅଟକିଥିବା ହାତୀ ପରି ଉକ୍ତି କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ମୋ ପାଇଁ, ତାରା ପାଇଁ, କିମ୍ବା ମୋ ଜନ୍ୟ ପାଇଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ; ମୋର ସବୁଠୁ ଦୁଃଖ ଅଙ୍ଗଦ ପାଇଁ, ଯିଏ ନୀତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷଣ ଧାରଣ କରିଛି।” ଏହି ପିଲା, ଯିଏ ଶିଶୁବେଳାରୁ ଆଦର ମିଳିଛି, ମୋ ସାଙ୍ଗରେ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେବାରେ ଜଳ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିବା ଝିଅ ତଳା ପରି ଶୁଷ୍କ ହେଇଯିବ। ଅଙ୍ଗଦ ଏଉଁ ଶିଶୁ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି ଓ ମୋର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର; ରାମ, ତାରାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ରକୁ ଆପଣ ରକ୍ଷା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନିଅ। ଆପଣଙ୍କ ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅଙ୍ଗଦ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ; ଆପଣ ରକ୍ଷକ ଓ ନେତୃତ୍ୱଦାନ୍ତା, କରଣିୟ ଓ ଅକରଣୀୟ ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଟୁଟ। ରାମ, ଆପଣ ଯେପରି ବରତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେହିପରି ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅଙ୍ଗଦ ପାଇଁ ବି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ। ଆପଣ ସୁଗ୍ରୀବକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତୁ, ଯେ ସେ ତାରାଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବେନି, ଯିଏ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଓ ମୋ ଦୋଷର ଦାୟିତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ଆଶିର୍ବାଦ ମିଳିଥିଲେ, ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଅନୁସରଣ କରି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବା ସମ୍ଭବ। ଆପଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ମିଳିଥିବା ସମୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ ମାନେ ଭୂମି ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରନ୍ତି; ତଥାପି ତାରା ମୋତେ ରୋକିବା ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିଲି। ମୁଁ ମୋ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ଏକାକି ଯୁଦ୍ଧ କରିଲି; ଏହିପରି କଥା ରାମଙ୍କୁ କହି ବାଲୀ, ବନରାଜ, ନିରବ ହେଲେ। ତାପରେ ରାମ, ଧର୍ମର ଅର୍ଥରେ ଭରିଥିବା ଓ ସାଧୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ମନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇ, ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ବାଲୀକୁ ଆଶ୍ୱସନ ଦେଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ଏହି କାରଣରେ ଆପଣ ଚିନ୍ତିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ବନରାଜ; ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବେ ନାହିଁ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆମେ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛୁ। ଅପରାଧୀକୁ ଶାସନ କରୁଥିବା ଓ ଶାସିତ ହେଉଥିବା ଦୁଇଜଣ, କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ତାହାର କାରଣ ପୂରଣ କରି ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଶାସନ ଗ୍ରହଣ କରି, ଆପଣ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ନ୍ୟାୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଥରେ ନିଜ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱଭାବ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି। ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ଭୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ; କାରଣ, ବନରାଜ, ଆପଣ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରମକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଅଙ୍ଗଦ ଯେପରି ସଦା ଆପଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରେ, ବନରାଜ, ସେହିପରି ସୁଗ୍ରୀବ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଭକ୍ତି କରିବେ—ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହିପରି ମଧୁର, ଚିନ୍ତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଧାର୍ମିକ କଥା ବଡ଼ ଆତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଶୁଣି, ବାଲୀ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବୀଣ, ଭଲ ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ଏହି ତୀରରେ ବିପର୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଅଜାଣି ଭାବେ ଆପଣଙ୍କୁ କଥା କହିଥିଲି, ବନରାଜ, ଆପଣ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାକ୍ରମୀ, ଆପଣ ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହ କରିଛନ୍ତି; ରାଜା, ମୋ ପ୍ରତି ଅପରାଧକୁ ମାଫ କରନ୍ତୁ। ଏବେ ଅପ୍ତିରେ ତୁମେ ଉତ୍ତମ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଶ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକୋନେଉଁ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବଡ଼ ବନରାଜ ବାଲୀ, ତୀରରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ, ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଶିଳା ଓ ଗଛରେ ଭାଙ୍ଗି ଗଲା, ରାମଙ୍କ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଆକ୍ରମିତ ହୋଇ, ଜୀବନ ଶେଷରେ ସେ ଅଚେତନ ହେଲେ। ତାରା ଶୁଣିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ପତି, ବନରାଜ ବାଲୀ, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସହିତ, ପ୍ରିୟ ପତିଙ୍କ ନିର୍ଦୟ ମୃତ୍ୟୁ ଶୁଣି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପ୍ରବଳ ଭାବରେ ପାହାଡ଼ ଗୁଫାରୁ ଦୌଡ଼ି ବାହାରିଲେ। ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ସହିତ ଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନରାଜମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଧନୁ ଧରି ଦେଖି, ଭୟରେ ଏକେକ ଦିଗରେ ପଳାଇଗଲେ। ତାରା ଦେଖିଲେ ଭୟଭୀତ ବନରାଜମାନେ ଦୃତ ଗତିରେ ଦୌଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦଳ ବିଭ୍ରାଟ ହୋଇଛି, ମୃଗ ନାୟକ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଥିଲେ ଯେପରି। ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଭୟରେ ପଳାଇଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନରାଜମାନେଠାରେ ଯାଇ, କଥା କହିଲେ, “ବନରାଜମାନେ, ରାଜା ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଅଟୁଟ ଅନୁୟାୟୀ ଥିଲେ—କିଏପରି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏପରି ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ପଳାଇଯାଉଛନ୍ତି?” ଯଦି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଭାଇକୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ଭାଇ ନିର୍ଦୟ ଭାବେ ରାମଙ୍କ ଦୂର ଗତି ତୀର ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କରି ନିହତ କରିଛି— ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନରାଜମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଚାହିଁଲେ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ତାରାଙ୍କୁ ଯଥାସମୟରେ ଉଚିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଯତକି ତୁମ ପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦ ଜୀବିତ ଅଛି, ତୁମେ ଫେରିଯାଅ; ଅଙ୍ଗଦକୁ ରକ୍ଷା କର। ମୃତ୍ୟୁ ରାମ ରୂପେ ବାଲୀଙ୍କୁ ନିହତ କରି, ତାଙ୍କୁ ଦୂରେ ନେଉଛି। ବାଲୀ ଗଛ ଓ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଫିଙ୍ଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୀରରେ ଇନ୍ଦ୍ରର ହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼ ତୀରରେ ନିହତ ହେଲେ, ମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରର ବଜ୍ର ପରି। ସମସ୍ତ ବନରାଜ ସେନା ବିନାଶ ଓ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ବନରାଜମଧ୍ୟରେ ବାଲୀ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକୁଥିବା ନିହତ ହେବା ପରେ। ନାୟକମାନେ ନଗରକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଅଙ୍ଗଦକୁ ରାଜ୍ୟ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରନ୍ତୁ; ବନରାଜମାନେ ବାଲୀଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସେହି ପିତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ସେବା କରିବେ। କିମ୍ବା, ମୁହଁ ମଧୁର ହେବା ପରି, ତୁମେ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ବନରାଜମାନେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଏହି ଦିନେ ଦୁର୍ଗ ଭିତରକୁ ଯାଉ। ଏଠାରେ ବନରାଜମାନେ ଅନ୍ୟ-ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଓ ବିନା ସ୍ତ୍ରୀ ରହନ୍ତି; ସେମାନେ ଲୋଭୀ ଓ କପଟ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଆମେ ଭୟ ଅନୁଭବ କରୁଛୁ।” ଏହିପରି ନିକଟରେ ଥିବା ନାରୀଙ୍କ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ସେ ମଧୁର ହାସର ନାରୀ ଉଚିତ ଭାବେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମୋ ପତି, ବନରାଜମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ୍ୟବାନ, ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବାବେଳେ ମୋତେ ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟର କଣ ଆବଶ୍ୟକତା?