ବାନରରାଜ ବାଲି ରାମଙ୍କ ହସ୍ତରେ ବାଣ ଲାଗି ଭୂମିରେ ପତିତ ଥିଲେ । ସେ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଷମାଭାବରେ କହିଲେ, “ଯଦି ମୁଁ ଜଣେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ହୋଇ ବା ଅଜଣାରେ କିମ୍ବା ଜାଣିଶୁଣି ଅଧର୍ମ କରିଥାଏ, ମୋତେ ଧର୍ମସମ୍ମତ କଥା ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କର, ରାମ ।” ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଆବୃତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଦୁଃଖର ରୋଦନ କରିବା ସହ ବାଲି ଧୀରେ ଧୀରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, ଯେପରି ଏକ ହାତୀ କାଦରେ ଅଟକିଯାଇଥାଏ । “ମୁଁ ମୋ ପାଇଁ, ତାରା ପାଇଁ କିମ୍ବା ମୋ ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବୀ ପାଇଁ ଏତେ ଦୁଃଖ କରୁନାହିଁ, ଯେତେ ମୋର ଗୁଣବାନ ସୁନା ଭୂଷିତ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ହେଉଛି । ଶିଶୁକାଳରୁ ଯେଉଁଠାରେ ସେ ମୋର ଆଶ୍ରୟରେ ଥିଲା, ଏବେ ମୋ ଦର୍ଶନର ବିଞ୍ଚିତ ହେବାରେ, ଜଳ ଶୁଖିଯାଇଥିବା ପୋଖରୀ ପରି ସେ ଶୋଷିଯିବ । ସେ ଏଉଁ ଶିଶୁ, ଅବିକସିତ ବୁଦ୍ଧି ଓ ମୋର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରିୟ ପୁଅ; ରାମ, ତାରାଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦକୁ ଆପଣ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ । ଆପଣଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧି ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅଙ୍ଗଦ ଉପରେ ଦୃଢ଼ ରୁହୁ; କାରଣ ଆପଣ ରକ୍ଷକ ଓ ନେତୃତ୍ୱଦାନ୍ତା, କଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ଓ ନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ଭଲଭଳି ବୁଝନ୍ତି । ଭାରତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଆପଣ ଯେପରି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ସେଉଁପରି ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅଙ୍ଗଦ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ । ସୁଗ୍ରୀବ ଯେପରି ତାରାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିନପାରନ୍ତି, ଯିଏ ତପସ୍ୟାରତ ଓ ମୋର ଦୋଷ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ, ସେପରି ଆପଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତୁ । ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଥିଲେ, ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଓ ମନୋଭାବକୁ ଅନୁସରି ରାଜ୍ୟ କରିପାରିବା ସମ୍ଭବ । ଆପଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଶାସନ କରିପାରିବା ସମ୍ଭବ; ତଥାପି ତାରା ମୋତେ ବାଞ୍ଚେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିଲି । ମୁଁ ମୋ ପ୍ରାଣଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ଏକାଏକି ଯୁଦ୍ଧ କରିଲି । ଏଭଳି କହି ବାଲି ମୌନ ହୋଇଗଲେ । ତାପରେ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଓ ମାନ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ ରାମ ବାଲିଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, “ଏହି ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରନାହିଁ, ବାନର; ଆମେ ତୁମର ଦୁଃଖର କାରଣ ନୁହେଁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରନାହିଁ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆମେ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରି ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଛୁ । ଯିଏ ଦଣ୍ଡ ଦେଉଛି ଓ ଯିଏ ଦଣ୍ଡିତ ହେଉଛି, ସେମାନେ ଉଭୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କାରଣ ପୂରଣ କରି ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ । ଏହିପରି, ତୁମେ ଯଥାଯଥ ଦଣ୍ଡ ଗ୍ରହଣ କରି, ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ଓ ନ୍ୟାୟର ପଥରେ ନିଜ ଧର୍ମ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ । ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ଭୟକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ଏହି ନିୟତ କ୍ରମକୁ କେହି ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ଯେପରି ଅଙ୍ଗଦ ସଦା ତୁମ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ସେପରି ସୁଗ୍ରୀବ ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ ହେବେ — ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।” ଏମିତି ମଧୁର, ଚିନ୍ତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଧର୍ମମୟ କଥା ଶୁଣି ବାଲି, ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଉତ୍ତମ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ ତୀରରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ ଅଜ୍ଞାନରେ ଯେଉଁ ଅପଶବ୍ଦ କହିଥିଲି, ରାମ, ଆପଣ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଭୟଙ୍କର ପରାକ୍ରମୀ, ମୋର ତାହା ପ୍ରତି ଦୟା ହୋଇଛି; ମୋତେ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ରାଜନ୍ ।” ଏହିଭଳି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖ ଓ ଦୟାଭାବରେ ଏକ ଗଭୀର ମୂହୂର୍ତ୍ତ ବିତିଲା । ବାଲି ଏବେ ରାମଙ୍କ ଶାନ୍ତିଦାୟକ ଉପଦେଶ ଶୁଣିଥିଲେ ବି, ତାଙ୍କର ଦେହ ଶିଳା ଓ ଗଛର ଆଘାତରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଆହତ ହୋଇ, ଜୀବନର ଶେଷକ୍ଷଣରେ ସେ ଅବଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ତାରା ଶୁଣିଲେ ଯେ, ତାଙ୍କର ପତି, ବାନରମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମ, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି । ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ସହିତ, ପ୍ରିୟ ପତିଙ୍କ ନିଷ୍ଠୁର ମୃତ୍ୟୁର ଖବର ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ପାହାଡ଼ ଗୁହାରୁ ବାହାରି ପଡ଼ିଲେ । ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ସହିତ ଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଧନୁଷ ସହିତ ଦେଖି, ଭୟରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ । ତାରା ଦେଖିଲେ ଯେ, ଭୟଭୀତ ବାନରମାନେ ଦଳର ନେତା ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ପରେ ମୃଗମାନେ ପରି ଏକଠା ହୋଇ ଦୌଡ଼ୁଛନ୍ତି । ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ଭୟଭୀତ ଓ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯେଉଁମାନେ ବାନରରାଜଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ ଅନୁୟାୟୀ ଥିଲ, ଏମିତି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ କାହିଁକି ପଳାଇଯାଉଛ?” “ଯଦି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଭାଇ ଦ୍ୱାରା ଭାଇ କ୍ରୂର ଭାବେ ଘାୟଲ ହେଉଛି, ରାମଙ୍କ ଦୂର ଚାଲିଥିବା ବାଣରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଉଛି...” ତାଙ୍କର ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଯେଉଁ ବାନରମାନେ ଇଚ୍ଛାମୂର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି, ସମୟଯୋଗ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ତୁମ ଝିଅ ଅଙ୍ଗଦ ବଞ୍ଚିଥିଲେ ଯେପରି ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର; ମୃତ୍ୟୁ ରୂପୀ ରାମ ବାଲିଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ଏବେ ତାଙ୍କୁ ନେଉଛନ୍ତି । ବାଲି ଗଛ ଓ ପାଥର ଫିଙ୍ଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଜୁଳି ସମ ବାଣରେ ଯେପରି ବିଜୁଳିରେ ଗଛ ଛିନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେଲେ । ସମସ୍ତ ବାନର ସେନା ବିଖଣ୍ଡ ଓ ଭୟଭୀତ; ବାଲି ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲେ, ଏବେ ନାହାନ୍ତି । ନଗରକୁ ବୀରମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଅଙ୍ଗଦକୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରନ୍ତୁ; ବାନରମାନେ ବାଲିଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବେ ସେବନ୍ତି । କିମ୍ବା, ତୁମେ ଚାହାଁଲେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ଯାଅ; ବାନରମାନେ ଏପରି ଭୟରେ ଦୁର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କରୁନ୍ତୁ । ଏଠାରେ ଅନେକ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ରହନ୍ତି, କେହି ପତ୍ନୀ ସହିତ, କେହି ବିନା; ଲୋଭୀ ଓ କୁପଟ ମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଆମେ ଭୟଭୀତ ।” ଏମିତି ନିକଟରେ ଦଢ଼ିଆ ଥିବା ତାରାଙ୍କୁ ଶୁଣି, ସେ ନିଜ ମନ ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୋ ପତି, ବାନରମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ନାହାଁତିବେ, ତେବେ ମୋତେ ପୁଅ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟର କଣ ଦରକାର?” ଏଭଳି କହି, ତାରା ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଛାତିକୁ ହାତରେ ପିଟି, କନ୍ଦି କନ୍ଦି ଦୌଡ଼ିଗଲେ । ଯିବା ସମୟରେ ସେ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ପତି ଭୂମିରେ ପତିତ, ଯିଏ ଦାନବମାନଙ୍କ ହନ୍ତା ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ପିଛୁ ହଟି ନଥିଲେ ।