ଏହି କଥା କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକ ଗଭୀର ଅଧ୍ୟାୟରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ରାମ ଏକ ମହାନ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରୀ ରାଜା, ଜଣେ ବନରଜ୍ୟର ରାଜା ବାଲିଙ୍କୁ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ହତ କରିଥିଲେ। ବାଲିଙ୍କୁ ରାମ ଏହିପରି କହିଲେ—“ମାନବ ମାଂସ ଖାଇଥିବା ଲୋକମାନେ ଅଜାଗୃତ ଓ ଜାଗୃତ ପଶୁମାନେ, ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଥିବା ଓ ଦୃଷ୍ଟି ନଦେଇଥିବା ପଶୁମାନେକୁ ମାରିଥିବାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ। ରାଜା ଏବଂ ରାଜର୍ଷିମାନେ ଏଠି ମୃଗୟା କରିଥିବାରୁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ହତ କରିଛି, ଚାହେଁ ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା କିମ୍ବା ନକରୁଥିବା। ରାଜାମାନେ ଦୁର୍ଲଭ ଧର୍ମ, ଜୀବନ ଓ ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ ପାଇଁ ଦାନ କରନ୍ତି—ଏହି ଉପରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏମିତି ଦେବତାମାନେ ମାନବ ରୂପରେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଚାଲିଥିବାରୁ, ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବା, ଅପମାନ କରିବା, ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ବୁଝିନାହିଁ, କେବଳ ରୋଷ ଉପରେ ଭରସା କରି, ପିତା ପୁରୁଷମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ଧର୍ମକୁ ମୋ ଉପରେ ଅପବାଦ ଲଗାଇଛ।" ଏହିପରି ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବାଲି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ମନରେ ରାମଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେବା ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦ୍ୱନ୍ଦ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା। ତେବେ ବାଲି ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମହାନ ମନୁଷ୍ୟ, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ଏହି ସତ୍ୟ ଅଟୁଟ। ଉଚ୍ଚ ନିଷ୍ପତ୍ତି ହେବା ଉଚ୍ଚ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଅଧିକାର; ନିମ୍ନ ମନୁଷ୍ୟ ଏହା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯଦି ଆଗରୁ ଅଜାନାରେ କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ କଥା କହିଛି, ତୁମେ ମୋ ଉପରେ ଦୋଷ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ତୁମେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ, ଲୋକଙ୍କ ଭଲ କାମନା କରିଥିବା, ତୁମର ଧୀର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିନ୍ତା ଧର୍ମ ଓ କାରଣରେ ଅଟୁଟ।" “ମୁଁ ଯଦି ଜାଣି କିମ୍ବା ଅଜାଣି ଧର୍ମରୁ ବ୍ୟତିକ୍ରମ କରିଛି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାମ, ଧର୍ମ ଯୋଗ ଶବ୍ଦରେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।" ବାଲିଙ୍କ କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଚାପିଗଲା, ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର କରି, ଏକ ମାଟିରେ ଆଠି ଥିବା ହାତୀ ପରି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୀର୍ଘ କଥା କହିଲେ। "ମୁଁ ନିଜ ପାଇଁ, ତାରା ପାଇଁ, କିମ୍ବା ମୋ ଜନ୍ମଜାତ କୁଳ ପାଇଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ, ଯେତେ ମୋ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ ପାଇଁ, ଯିଏ ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ। ମୁଁ ଦୃଶ୍ୟ ହରାଇବାରୁ, ଶିଶୁ ଅଙ୍ଗଦ ଜଳ ଶୁନା ପୋଖରୀ ପରି ଶୁଷ୍କ ହେଇଯିବ। ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୋ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରିୟ ପୁଅ; ରାମ, ତାରାଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦକୁ ତୁମେ ରକ୍ଷା କର।" "ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅଙ୍ଗଦ ପାଇଁ ତୁମର ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଲାଗି ଦେଉ; ତୁମେ ରକ୍ଷକ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ, କିଏ କରିବା ଉଚିତ କିମ୍ବା ନୁହେଁ ନିର୍ଣୟ କରିପାରିବାରେ ଅଟୁଟ। ବରତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଯେଉଁ ପ୍ରକାର ଆଚରଣ କର, ସେହି ଆଚରଣ ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅଙ୍ଗଦ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଭାବିବା ଉଚିତ।" "ସୁଗ୍ରୀବ ତାରାଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିନାହିଁ, ଯିଏ ତପସ୍ୱିନୀ ଓ ମୋ ଦୋଷର ଦାୟିନୀ, ଏହି ଭାବେ ତୁମେ ବ୍ୟବହାର କର। ତୁମେ ଯାହାକୁ ଅନୁଗ୍ରହ କର, ସେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଓ ମନ ଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିପାରିବା। ତୁମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ଆମେ ରାଜ୍ୟ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଦୁଇଟି ଲାଭ କରିପାରିବା; ତାରା ମୋତେ ବାରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ତୁମ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିଁଥିଲି।" "ମୁଁ ନିଜ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ଏକା ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲି; ଏଭଳି କହି ବାଲି ଚୁପ ହେଲେ।" ତାପରେ ରାମ ଧର୍ମ ଭରିତ ଶାସ୍ତ୍ରମତ କଥା କହି ବାଲିଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କଲେ। "ମୋତେ ନେଇ ତୁମେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଆମେ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛୁ। ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥିବା ଓ ଦଣ୍ଡ ଭୋଗିଥିବା, ଦୁଇଜଣେ ଉଭୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କାରଣ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ଏହି ଦଣ୍ଡ ଭୋଗି ତୁମେ ପାପ ମୁକ୍ତ ହେଲା; ନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ଧର୍ମର ନିଜସ୍ୱ ଭାବ ପାଇଛ। ଦୁଃଖ, ମୋହ, ଭୟ ଛାଡିଦେ; ଆଦିମ ନିୟମ ତୁମେ ଉଲଂଘନ କରିପାରିବା ନୁହେଁ। ଅଙ୍ଗଦ ଯେପରି ତୁମ ପ୍ରତି ଏକାଗ୍ର, ସୁଗ୍ରୀବ ମଧ୍ୟ ମୋ ପ୍ରତି ଏଭଳି ଏକାଗ୍ର ହେବେ—ଏହି ଉପରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" ଏହି ମଧୁର, ଚିନ୍ତାନ୍ତି, ଧର୍ମମୟ କଥା ଶୁଣି ବାଲି, ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବୀଣ, ସୁନିର୍ବାଚିତ କଥା କହିଲେ—"ବାଣରେ ବିନ୍ଦୁ ହୋଇ ମୁଁ ଅଜାଣାରେ ତୁମକୁ କହିଥିଲି, ବଳ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପୀ ରାମ, ତୁମେ ଶାନ୍ତ ହେଲେ; ମୋତେ ଖ୍ଷମା କର।" ଏଠାରେ କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଉନେଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବାଲି, ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇ, ରାମଙ୍କ ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି ମନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଶିଳା ଓ ଗଛରେ ଆହତ, ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ଦୁଃଖିତ, ଜୀବନର ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚେତନା ହରାଇ ଲାଗିଲେ। ତାରା ଶୁଣିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ବାନରମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ସହିତ, ପ୍ରିୟ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନିର୍ଦୟ ମୃତ୍ୟୁ ଶୁଣି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ, ପାହାଡ଼ ଗୁହାରୁ ତ୍ୱରିତ ଏଗି ଆସିଲେ। ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ସହିତ ଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ, ରାମଙ୍କୁ ଧନୁଷ ସହିତ ଦେଖି, ଭୟରେ ଅନେକ ଦିଗରେ ପଳାଇଗଲେ। ତାରା ଦେଖିଲେ ଭୟଭୀତ ବାନରମାନେ ଦଳ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ମୃଗଶିଶୁ ତାଙ୍କ ନେତା ହରାଇଥିବା ପରି, ଦୂରେ ଦୂରେ ପଳାଇଗଲେ। ସେ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗଲେ, ରାମଙ୍କ ଭୟରେ ଭାଗୁଥିବା ବାନରମାନେକୁ କହିଲେ—“ତୁମେ, ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନରମାନେ, କାହିଁକି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭାଗୁଛ?" "ଯଦି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଭାଇ ନିଜ ଭାଇଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୂର୍ଦ୍ୟମ ବାଣରେ ହତ ହୋଇଛି, ଏହା ଦୂର ଥିବା ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ହୋଇଛି—" ତାରାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଏହି ବାନରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଇଚ୍ଛାମୂର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କରିପାରିବା, ସମୟୋଚିତ ଓ ଉଚ୍ଚିତ କଥା କହିଲେ—“ତୁମ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ ଅବିଞ୍ଚିତ, ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର। ମୃତ୍ୟୁ ରାମ ଆକାରେ ବାଲିଙ୍କୁ ହତ କରି, ତାଙ୍କୁ ନେଉଛି।” ଏହି ଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଂଶରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।