ସୁଗ୍ରୀବ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଅନୁମତି ବିନା ତୁମେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ରୁମା ସହ ବାସନାବଶତଃ ଆଚରଣ କରିଥିଲା, ଏହା ଏକ ମହାପାପ କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହିପରି ଅଧର୍ମ ଓ ଇଚ୍ଛାବଶତଃ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ପାଇଁ, ଭାଇର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହ ଅନୁଚିତ ସମ୍ପର୍କ କରିବାରେ ଏହି ଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ହେ ମକର ମୁଖ୍ୟ, ଯିଏ ଲୋକାଚାର ବିପରୀତ ଚଳିଥାଏ, ତାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନିୟମ ନାହିଁ ବୋଲି ମୁଁ ଦେଖୁଛି। ମୁଁ ବି ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଏବଂ ଯିଏ ନିଜ ପିତାଙ୍କ, ଭଉଣୀ କିମ୍ବା ଭାଇର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛାବଶତଃ ଅଭିଗମନ କରେ, ତାଙ୍କର ଏହି ପାପକୁ ମୁଁ କ୍ଷମା କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଏହିପରି ଅପରାଧ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; କିନ୍ତୁ ଏବେ ଭରତ ରାଜ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଆମେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛୁ। ତୁମେ ଧର୍ମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିଛ, ଏପରି ଅଧର୍ମ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଜଣେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି କେମିତି ଅନଦେଖା କରିପାରିବେ? ଭରତ ଏହିପରି ଅନିୟମୀ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବାଧିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି; ଆମେ ଭି ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ଏହି ଅନୁଶାସନ ଦେଉଛୁ। ମୋର ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ମିତ୍ରତା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଯେପରି, ସେପରି ଅଟୁଟ; ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଓ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ମୋ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କଳ୍ୟାଣ। ମୁଁ ପୂର୍ବେ ବାନରମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଯେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି, ଏପରି ମୁଁ କେମିତି ଭୁଲିପାରିବି? ଏହି ସମସ୍ତ ଧର୍ମସମ୍ମତ କାରଣରୁ ତୁମେ ଯେଉଁ ଆଜ୍ଞା ଦେବ, ତାହିଁ ଉଚିତ ଏବଂ ଅନୁମୋଦିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହି ଦଣ୍ଡ ଧର୍ମସମ୍ମତ; ମିତ୍ରଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରିବା ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସଦା ଧର୍ମକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିପାରିବ; ମନୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗାଇତିବା ଦୁଇଟି ଧର୍ମମୟ ଶ୍ଲୋକ ମୁଁ ଶୁଣିଛି ଏବଂ ତାହା ଅନୁସରଣ କରୁଛି। ରାଜାମାନେ ଯେତେବେଳେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି, ପାପୀମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ କରନ୍ତି। ଦଣ୍ଡ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି ଯେଉଁ ଭଳି ଦିଆଯାଉ, ଚୋର ତାଙ୍କର ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ରାଜା ଯଦି ପାପୀକୁ ଦଣ୍ଡ ନ ଦେଉଛନ୍ତି, ତେବେ ସେ ନିଜେ ଦୋଷୀ ହୁଅନ୍ତି। ମୋର ପୂର୍ବଜ ମାନ୍ଧାତୃ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଗତି ଆନ୍ତିଥିଲେ; ଏକ ତପସ୍ୱୀ ଯେପରି ପାପ କରିଥିଲେ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି କରିଛ। ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟାୟ କରୁଥିବା ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତାହା ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଦୂର ହୁଏ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ପରିଞ୍ଚ; ଏହି ହତ୍ୟା ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, ହେ ବନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ଆମେ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଆଉ ଏକ କାରଣ ଶୁଣ, ହେ ବନର ମୁଖ୍ୟ; ଏହା ଶୁଣି ତୁମେ କ୍ରୋଧିତ ହେଉନାହିଁ। ମୋତେ ଏହି କାରଣରେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧ ନାହିଁ; ମଣିଷମାନେ ଜାଳ, ଫନ୍ଦା, ଓ ଅନେକ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଅନେକ ପଶୁମାନେ କୁ ଧରନ୍ତି—ଯେଉଁମାନେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି, ଭୟଭିତ, ଅସାବଧାନ, କିମ୍ବା ଦୃଢ଼ ଦଢ଼ିଅଛନ୍ତି। ମାଂସ ଖାଉଥିବା ଲୋକମାନେ ଅସାବଧାନ କିମ୍ବା ସାବଧାନ ପଶୁମାନେ କୁ ମାରନ୍ତି, ଏହାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ। ରାଜା ଋଷିମାନେ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବୀଣ, ଏଠାରେ ଶିକାର କରନ୍ତି; ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ କିମ୍ବା ନ କଲେ କୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ମାରିଛି, କାରଣ ତୁମେ ଏକ ଶାଖା-ପଶୁ। ଦୁର୍ଲଭ ଧର୍ମ, ଜୀବନ ଓ ଶୁଭ ଲାଗି ରାଜାମାନେ ଦାତା, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ। ସେମାନେ ଦେବତା ସମାନ, ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବା, ଅପମାନ କିମ୍ବା ଅସଭ୍ୟ ଉକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ରୂପରେ ଭୂମିରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଧର୍ମ ବୁଝିନଥିବା ଏବଂ କ୍ରୋଧକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ପିତାମହମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଧର୍ମରେ ମୋତେ ଦୋଷାରୋପ କରୁଛ। ଏପରି ଭାବେ ରାମଙ୍କ ଉକ୍ତିରେ ବାଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ଧର୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତି ଆସିବା ପରେ ସେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଉନାହିଁ। ତା’ପରେ ବାନର ରାଜା ହାତ ଯୋଡ଼ି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: "ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ କହିଥିବା ସମସ୍ତ କଥା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସତ୍ୟ।" କାରଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ ମାତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରନ୍ତି, କ୍ଷୁଦ୍ର ଲୋକ ନୁହେଁ; ପୂର୍ବେ ଯଦି ଅଜ୍ଞାନରେ କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ କଥା କହିଥିଲି, ତେବେ ମୁଁ ଦୋଷୀ। ତଥାପି, ହେ ରାଘବ, ଆପଣ ମୋ ଉପରେ ଦୋଷ ଦେଉନାହିଁ; କାରଣ ଆପଣ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଲୋକଙ୍କ କଳ୍ୟାଣରେ ଲିନ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଅଚଳ ଧୀ ଧର୍ମ ଓ ତାହାର କାରଣ ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚିତ। ଯଦି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଜାଣି ବା ଅଜାଣି ଅଧର୍ମ କରିଥିଲି, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଧର୍ମସଂଯୁକ୍ତ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ବାଳି ଦୁଃଖରେ କଣ୍ଠ ଗଳାଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, ତାଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ, ଏକ ଦଳଦଳରେ ଅଟକିଥିବା ହାତୀ ପରି: "ମୁଁ ନିଜ ପାଇଁ, ତାରା ପାଇଁ, କିମ୍ବା ମୋର ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବ ପାଇଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ, ଯେତେ ମୋର ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ। ସେ ଶିଶୁବେଳାରୁ ପାଳିତ, ସୁନା ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ମୋତେ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେବାରେ, ଏକ ଶୁଷ୍କ ଜଳାଶୟ ପରି ଶୋଷିଯିବ। ସେ ଶିଶୁ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଦ୍ଧିର, ମୋର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରିୟ ପୁଅ; ହେ ରାମ, ତାରାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଆପଣ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଅବଶ୍ୟ କରିବେ। ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅଙ୍ଗଦ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧି ଦିଆନ୍ତୁ; କାରଣ ଆପଣ ରକ୍ଷକ ଓ ନେତୃତ୍ୱଦାନ୍ତା, ଯାହା କରିବା ଉଚିତ ଓ ଅନୁଚିତ ତାହା ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରନ୍ତି। ଭରତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପ୍ରତି ଯେପରି ଆପଣ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅଙ୍ଗଦ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଭାବିବେ। ଯେପରି ଆପଣ ଦେଖିବେ ଯେ ସୁଗ୍ରୀବ ତାପସିନୀ ତାରାଙ୍କୁ ଅନଦେଖା କରନ୍ତିନାହିଁ, ଯିଏ ମୋର ଦୋଷର ଦାୟିନୀ, ସେପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ରାଜ୍ୟ ଚାଳାଇବା ସମ୍ଭବ, ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଓ ମନ ଅନୁସାରେ ଚଳିବା ସମ୍ଭବ। ଆପଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ଦୁହିଁ ଲାଭ କରିପାରିବ; ତଥାପି ତାରା ମୋତେ ବଞ୍ଚାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଚାହିଲି।