ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଏହି ପୱିତ୍ର ଭୂମି, ତାହାର ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ସମେତ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ଓ ଶାସନ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଏହି ଭୂମିକୁ ନ୍ୟାୟପରାୟଣ, ସତ୍ୟବାନ୍, ସରଳ ଓ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥିବା ଭରତ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯିଏ ଦଣ୍ଡ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ ଦୁହିଁରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନୀତି ଓ ଶାସନ ଦୁହିଁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବିଦ୍ୟମାନ, ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ସେ ଏକ ପ୍ରବଳ ରାଜା, କାଳ ଓ ସ୍ଥାନର ଉପଯୁକ୍ତତା ଜାଣନ୍ତି। ନ୍ୟାୟପରାୟଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ଆଶାରେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀରେ ଚରଣ କରୁଛୁ। ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ସମ, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀରେ ଶାସନ କରୁଥିବାବେଳେ, କିଏ ଧର୍ମବିରୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବ? ଆମେ ଆମର ସ୍ୱଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଥିଲେ, ଭରତଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ଯେଉଁମାନେ ପଥଭ୍ରଷ୍ଟ, ସେମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛୁ। କିନ୍ତୁ, ତୁମେ ଧର୍ମରେ ଦୂଷିତ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୋଷୀ, କାମବଶ ଚଳିତ, ଓ ରାଜପଥରେ ଅନିଷ୍ଠିତ। ଏଠି ଧର୍ମପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ, ପିତା ଓ ଶିକ୍ଷକ—ଏହି ତିନିଜଣଙ୍କୁ ପିତା ସମାନ ମନ୍ୟ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ନୀତିମାନ ଛୋଟ ଭାଇ ବା ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଭାବେ ମନ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ତିନିଜଣ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଗ୍ରହଣୀୟ, ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ଧର୍ମ। ଧର୍ମ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଟିଳ ବିଷୟ, ଓ ବାନର; ଜୀବମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବିରାଜିଥିବା ଆତ୍ମା ନିଜେ ସଦ୍-ଅସଦ୍ ବିଚାର କରେ। ତୁମେ ନିଜେ ଅସ୍ଥିର, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ବାନରମାନେ ଚାରିପାଖରେ, ନିଜକୁ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରଖି, ଅନ୍ଧଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧ ପରି ବିଚାର କରୁଛ? କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯାହା କହୁଛି, ସେଠାରେ କେବଳ ସତ୍ୟ ଅଛି; କ୍ରୋଧବଶତଃ ମୋତେ ଦୋଷ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସୁଗ୍ରୀବ ଏହି ମହାତ୍ମା ଅଛିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତୁମେ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ରୁମା ସହ କାମବଶ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ; ଏହିପରି ଧର୍ମବିରୁଦ୍ଧ କାମକୁ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଲୋକପଥ ଛାଡ଼ି ଚଳନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ମୁଁ ଦେଖୁନି, ବାନରପତି। ମୁଁ ଏକ ଉତ୍ତମ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଏବଂ ନିଜ ପିତା, ଜଣେ ଉତ୍ତରିଣ ଭଉଣୀ କିମ୍ବା ଛୋଟ ଭାଇର ଭାର୍ଯ୍ୟା ପ୍ରତି କାମବଶ ଯିଏ ଆଗେଇଥାଏ, ତାଙ୍କ ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କରିପାରିବିନି। ଏପରି ଜନେ ପୁରୁଷ ଏହା କରିଲେ, ଦଣ୍ଡ ମୃତ୍ୟୁ ଘୋଷିତ; କିନ୍ତୁ ଭରତ ରାଜ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଆମେ ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛୁ। ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ତୁମେ, ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଧର୍ମପାଳକ କେମିତି ଉପରିଷ୍ଠିତଙ୍କ ପ୍ରତି ଉଚିତ କର୍ତବ୍ୟ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବାକୁ ଅନଦେଖା କରିପାରିବେ? ଭରତ କାମବଶ ଚଳିତମାନେ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦେବାକୁ ବ୍ରତୀ; ଏବଂ ଆମେ, ବାନରନାୟକ, ତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ସୀମା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି, ତୁମ ଭଳି ସୀମା ଭଙ୍ଗ କରିଥିବାମାନେ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଞ୍ଜା କରିଛୁ। ମୋର ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ମିତ୍ରତା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଯେପରି, ସେପରି; ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଏହି କର୍ମ ମୋ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ। ବାନରମାନେ ଦେଖିଥିବା ସମୟରେ ମୁଁ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଞ୍ଜା କରିଥିଲି, ତାହାକୁ ମୁଁ କିପରି ଅନଦେଖା କରିପାରିବି? ଏହି ସମସ୍ତ ମହାନ ଓ ଧର୍ମସମ୍ମତ କାରଣରେ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଆଦେଶ ଦେଉଛ, ତାହା ଉଚିତ; ତୁମେ ଏହାକୁ ଅନୁମୋଦନ କର। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଧର୍ମ ଭାବିବା ଉଚିତ; ମିତ୍ରଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟକାରୀ ସଦା ଧର୍ମକୁ ମୁଖ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି କର୍ତବ୍ୟ କରିପାରିବ, କେବଳ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରି; ମନୁ ଦ୍ୱାରା ଗାଇଥିବା ଦୁଇଟି ଧର୍ମମୟ ଶ୍ଲୋକ ଶ୍ରୋତାମାନେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଁ ଏହି ଆଚରଣକୁ ଅନୁସରିଛି। ରାଜାମାନେ ଯେତେବେଳେ ଦଣ୍ଡ ଦିଅନ୍ତି, ପାପୀମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି, ଯେପରି ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ। ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯାଉ ବା ମୁକ୍ତ କରାଯାଉ, ଚୋର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ; କିନ୍ତୁ ରାଜା ଯଦି ପାପୀଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇନାହାନ୍ତି, ସେ ନିଜେ ଦୋଷୀ ହୁଅନ୍ତି। ମୋର ପୂର୍ବଜ ମାନ୍ଧାତୃ ଏକ ଭୟଙ୍କର ବିପଦ ଆଶା କରିଥିଲେ; ଯେତେବେଳେ ଜନେ ତାପସୀ ଦ୍ୱାରା ଏପରି ପାପ ଘଟିଥିଲା, ସେଠାରେ ଦୋଷ ତୁମେ କରିଥିବା ଭଳି। ଅନ୍ୟ ଅସାବଧାନ ଶାସକମାନେ ଯେତେବେଳେ ଦୋଷ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତାହା ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଦୂର ହୁଏ। ସେହିପରି, ଏବେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼; ଏହି ହତ୍ୟା ଧର୍ମାନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ବାନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ଆମେ ନିଜେ ମୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ଆଉ ଏକ କାରଣ ଶୁଣ, ବାନରନାୟକ; ଏହା ଶୁଣି, ବୀର, କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ଘଟଣା ଉପରେ ମୋ ପାଖରେ କେବଳ ଦୁଃଖ ବା କ୍ରୋଧ ନାହିଁ, ବାନରପତି; କାରଣ ଲୋକମାନେ ତାଡ଼, ଜାଲ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଫନ୍ଦା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଓ ଗୁପ୍ତ ଉପାୟରେ ଅନେକ ପଶୁ ଧରନ୍ତି—ଯେଉଁମାନେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି, ଭୟଭିତ, ଅସାବଧାନ କିମ୍ବା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ମାନବମାନେ ମାଂସ ଖାଇବାକୁ ଅସାବଧାନ ବା ସାବଧାନ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରନ୍ତି, ଏଵଂ ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ। ଧର୍ମନିପୁଣ ରାଜା ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ ଶିକାର କରନ୍ତି; ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଅଯୁଦ୍ଧରେ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା କରିଛି, ବାନର, କାରଣ ତୁମେ ଉପଶାଖା ପଶୁ। ଦୁର୍ଲଭ ଧର୍ମ, ଜୀବନ ଓ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ରାଜାମାନେ ଦାତା; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଉପରେ ଅପକାର, ଅପମାନ, ଅନିନ୍ଦା କିମ୍ବା ଅକଥ୍ୟ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ରୂପରେ ପୃଥିବୀରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ଦେବତା। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଧର୍ମ ବୁଝିନାହାଁ, କ୍ରୋଧକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ପିତାପୁରୁଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଧର୍ମରେ ମୋତେ ଦୋଷାରୋପ କରୁଛ। ଏପରି ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ହେବା ପରେ, ବାଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ଧର୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତି ପାଇ, ସେ ରାଘବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।