ଏହି ପୃଥିବୀ ଏଭଳି ଭାଗ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କରିଥାଏ, ସମୟର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ସବୁ କିଛି ଘଟେ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ତୁମେ କୌଣସି ଯୁକ୍ତି ଦେଇପାର, ତେବେ ଏହି ସମୟରେ ଏହାକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବେ ଉତ୍ତର ଦେବା ଉଚିତ। ଏଭଳି କହି, ବାଣର ଘାତରେ ପୀଡିତ ଓ ମୁଁହ ଶୁଖିଯାଇଥିବା, ବନରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବାଲି, ମହାତ୍ମା, ରବି ସମାନ ତେଜସ୍ବୀ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରହିଗଲେ। ଏବେ ତୁମେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡର ଏହି ଅଷ୍ଟାଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟର କଥା ଶୁଣ। ବାଲି ମୃତ୍ୟୁଶୟ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ଉଚିତ, ଧର୍ମସମ୍ମତ ଏବଂ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା, ଯଦିଓ କଠିନ, ରାମଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ରାମ ଏହି କଥା ଶୁଣି ନିର୍ବିକଳ ରହିଗଲେ। ସେ ବାଲିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେମିତି ତାହାର ତେଜ ହରାଇଦିଏ, ବାଦଳ ଯେମିତି ଜଳଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଅଗ୍ନି ଯେମିତି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେମିତି ବାଲି ନିର୍ଜୀବ ଦେଖାଉଥିଲେ। ତାପରେ, ବାଲିଙ୍କ ଉପାଳମ୍ଭ ପରେ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ବାନରମୁଖ୍ୟ ବାଲିଙ୍କୁ ରାମ କହିଲେ—“ତୁମେ ଆଜି ଏଠାରେ ଶିଶୁସ୍ୱଭାବରେ ମୋତେ ଉପାଳମ୍ଭ କରୁଛ, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ଲୋକାଚାର ବୁଝିନଥିବା ବେଳେ ଏହା କିପରି ଉଚିତ? ଜ୍ଞାନୀ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଯାହାକୁ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତି, ଗୁରୁମାନେ ଯାହାକୁ ଶିଖାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ ନକରି, ବନରାଜ ଚଞ୍ଚଳତାରେ ତୁମେ ଏଠାରେ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ କଥା କହୁଛ। ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀୟ ଭୂମି, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ଉଦ୍ୟାନ ସମେତ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏହି ଭୂମିକୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ନୀତିମାନ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ, ଦଣ୍ଡ ଓ ଆନୁଗ୍ରହରେ ଆନନ୍ଦ ମାନୁଥିବା, ଶୂରବୀର ରାଜା ଭରତ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କରେ ନୀତି, ଶାସନ ଓ ସତ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ। ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରୁଛୁ। ଭରତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଭାବେ ସମଗ୍ର ଭୂମି ଶାସନ କରୁଥିବାବେଳେ, କିଏ ଧର୍ମବିରୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବ? ଆମେ ଆମ ଉତ୍ତମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଦୃଢ଼, ଭରତଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ଯେଉଁମାନେ ପଥଭ୍ରଷ୍ଟ, ସେମାନେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛୁ। ତୁମେ ଧର୍ମରେ ଦୂଷିତ, କ୍ରିୟାରେ ଦୋଷୀ, କାମପ୍ରବୃତ୍ତ ଓ ରାଜପଥରେ ଅଦ୍ୱିଷ୍ଟ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ, ପିତା ଓ ଶିକ୍ଷାଦାତା—ଏହି ତିନିଜଣକୁ ଧର୍ମପଥର ଅନୁସରଣକାରୀ ପିତା ଭାବେ ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ। କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ଗୁଣୀ ଶିଷ୍ୟ—ଏମାନେ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଗଣିବେ; ଏହି ତିନି ଭାବରେ ପିତାପୁତ୍ର ସମ୍ପର୍କ ଧର୍ମରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଧର୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଜଟିଳ, ହେ ବନରାଜ! ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ହୃଦୟରେ ବସୁଥିବା ଆତ୍ମା ଭଲ ଓ ଖରାପ ବୁଝିପାରେ। ତୁମେ ନିଜେ ଅସ୍ଥିର, ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ବନରମାନେ ତୁମ ପାଖରେ ଅବସ୍ଥିତ, ନିଜେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଅନ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଉପଦେଶ ଦେଉଛ, ସେପରି। ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କଥା କହୁଛି; କେବଳ କ୍ରୋଧରେ ମୋତେ ଦୋଷ ଦେଉନି। ତୁମେ, ସୁଗ୍ରୀବ ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ରୁମା ସହ କାମବଶତଃ ଅଧର୍ମ କରିଛ; ଏହି କାରଣରୁ, ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି କାମପ୍ରବୃତ୍ତିରେ ଚଳିଥିବା ତୁମ ପାଇଁ, ଭାଇଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିବାରୁ ଏହି ଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଯେଉଁମାନେ ଲୋକାଚାର ବିରୁଦ୍ଧରେ କାମ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ମୁଁ ଦେଖେନି। ମୁଁ ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଉତ୍ତମ ବଂଶର ଜନ୍ମ, ଏହି ପାପକୁ ମାନିପାରିବିନି—ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ପିତା, ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀ ଭଉଣୀ ବା ଛୋଟ ଭାଇଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ କାମବଶତଃ ଯୋଗ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କିଏ କଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; କିନ୍ତୁ ଭରତ ରାଜା, ଆମେ ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ କାମ କରୁଛୁ। ତୁମେ ଧର୍ମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିଛ; ଏପରି ଅଧିକାରୀଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିକାର ଉଲ୍ଲଂଘନ କଲେ, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହାକୁ କିପରି ଅନଦେଖା କରିପାରିବେ? ଭରତ କାମପ୍ରବୃତ୍ତିମାନେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଲଗ୍ନ, ଏବଂ ଆମେ, ବନରାଜ, ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏହି ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରି, ତୁମ ପରି ସୀମା ଉଲ୍ଲଂଘନକାରୀଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛୁ। ମୋର ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ମିତ୍ରତା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଯେପରି, ସେପରି; ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଲାଭ। ମୁଁ ବନରମାନେ ସମ୍ମୁଖରେ ଯେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି, ଏପରି ମୋ ପରି ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବ କି? ଏହି ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚତମ ଓ ଧାର୍ମିକ କାରଣରୁ, ଯେଉଁ ଆଦେଶ ଦିଅଛ, ତାହା ଉଚିତ; ଏହା ତୁମେ ଅନୁମୋଦନ କର। ତୁମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରରେ ଧର୍ମ ହିସାବରେ ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ; ମିତ୍ରଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସଦା ଧର୍ମ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିପାରିବ, କେବଳ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରି। ମନୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗାୟିତ ଦୁଇଟି ଧର୍ମମୟ ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣିଛି, ଧର୍ମନିପୁଣମାନେ ଯାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ମୁଁ ସେହି ଆଚରଣ ପାଳନ କରିଛି। ରାଜାମାନେ ଯେତେବେଳେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ପାପୀମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ। ଦଣ୍ଡ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ହେଉ, ଚୋର ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ରାଜା ପାପୀଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ନଦେଲେ, ସେ ନିଜେ ଦୋଷୀ ହୁଏ। ମୋର ପୂର୍ବଜ ମାନ୍ଧାତୃ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଗତି ଚାହିଥିଲେ; ଏକ ତପସ୍ୱୀ ପାପ କରିଥିଲେ, ତାହା ତୁମେ କରିଥିବା ପାପ ସମାନ। ଅନ୍ୟ ଅସାବଧାନ ଶାସକମାନେ ଯେତେବେଳେ ପାପ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଦୂର ହୁଏ। ଏହିପରି, ଏବେ ଦୁଃଖ ପରିଯ୍ୟାପ୍ତ; ଏହି ହତ୍ୟା ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ହେ ବନରାଜ! ଆମେ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ। ଆଉ ଏକ କାରଣ ଶୁଣ, ହେ ବନରାଜ; ଏହା ଶୁଣି, ହେ ବୀର, କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।