ଏହି ପବିତ୍ର ରାମାୟଣର ପାଠ କରିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉତ୍ତମ ବକ୍ତୃତ୍ୱ ଲାଭ କରନ୍ତି, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପୃଥିବୀର ଶାସନ କ୍ଷମତା ପାଆନ୍ତି, ବଣିକ ବ୍ୟବସାୟରେ ସଫଳତା ଅର୍ଜନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏକ ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ମହତ୍ତ୍ୱ ଲାଭ କରନ୍ତି। ନାରଦଙ୍କର ଉଚ୍ଚାରିତ ବାଣୀ ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶବ୍ଦକୁଶଳ ଓ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଥିବା ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି, ଏହି ମହାତ୍ମା ଋଷିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ଏହି ଉତ୍ତମ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣିବା ପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ବାଳକାଣ୍ଡ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଅଟୁଟ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି। କିଛି ସମୟ ପରେ, ସେ ମହାତ୍ମା ଦେବଲୋକକୁ ଗଲେ, ବାଲ୍ମୀକି ଜହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ନଦୀ ସମୀପରେ ଥିବା ତମସା ତଟକୁ ଗଲେ। ତମସା ତଟ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରେ ମାଟି ନଥିବା ଏକ ସୁନ୍ଦର ତୀର ଦେଖି, ନିକଟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଶିଷ୍ୟ ଭୃଗୁବଂଶୀ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଦେଖ, ଏହି ତୀର କିମ୍ବା କୁଳ ମାଟିରୁ ମୁକ୍ତ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଶିତଳ ଜଳରେ ଭରିଥିବା, ଭଲ ଲୋକଙ୍କର ମନକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ।” “ପ୍ରିୟ, ଜଳପାତ୍ରକୁ ରଖିଦେ, ଏବଂ ମୋ bark ଚୀର ଦେ; ଏହି ଉତ୍ତମ ତମସା ତୀରରେ ମୁଁ ସ୍ନାନ କରିବି।” ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ସୁନି, ଶିଷ୍ୟ ଭରଦ୍ୱାଜ ଶିଷ୍ୟଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା, ତାଙ୍କର ଗୁରୁଙ୍କୁ ଚୀର ଦେଲେ। ଶିଷ୍ୟଙ୍କର ହାତରୁ ଚୀର ନେଇ, ସଂଯମୀ ବାଲ୍ମୀକି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଏହି ବିଶାଳ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖୁଥିଲେ। ସେଠାରେ, ସେ ଦେଖିଲେ ଏକ କ୍ରଞ୍ଚ ପଖି ଦମ୍ପତି ଏକାଠି ଘୁରୁଛନ୍ତି, ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଅନୁରାଗର ଧ୍ୱନି କରୁଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ଦମ୍ପତି ମଧ୍ୟରୁ, ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ଶିକାରୀ ଦ୍ୱାରା ପୁରୁଷ ପଖିଟିକୁ ହତ୍ୟା କରାଗଲା, ଯାହା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସିଲା ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କର। ପୁରୁଷ ପଖି ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗା ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ତରୁଛି, ଏହା ଦେଖି ମହିଳା ପଖି ଗଭୀର ଶୋକରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ। ସହଚର ପତିଠାରୁ ବିୟୋଗିତ, ଏହି ଦ୍ୱିଜ ପଖି, ତାଙ୍କର ତାମ୍ର ମୁଣ୍ଡ, ମଦୋନ୍ମତ ଓ ଚମକୁଥିବା ପାଖିରେ ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ହୃଦୟରେ କରୁଣା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଏହି କରୁଣାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ବାଲ୍ମୀକି ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଏହା ଅଧର୍ମ,” ଏବଂ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା କ୍ରଞ୍ଚ ପଖିକୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ହେ ଶିକାରୀ, ତୁମେ ଯେଉଁପରି ଅସତ୍ୟ ଆସ୍ଥାରେ, ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ଏହି କ୍ରଞ୍ଚ ଦମ୍ପତି ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେକୁ ହତ୍ୟା କଲ, ତେଣୁ କେବେ ତୁମର ଶାଶ୍ୱତ କୀର୍ତ୍ତି ନ ହେଉ।” ଏପରି କହିବା ସମୟରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଚିନ୍ତା ଆସିଲା—“ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଯାହା କହିଲି, ଏହି ଅନୁରଣନ କ’ଣ?” ଶାନ୍ତ ଓ ଚିନ୍ତାଶୀଳ ମନେ ଏହି ଚିନ୍ତା କରି, ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ଶ୍ଲୋକଟି ଛନ୍ଦରେ ବନ୍ଧା, ଅକ୍ଷରରେ ଗଠିତ, ସଙ୍ଗୀତ ରେ ଯୁକ୍ତ—ମୋର ଶୋକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଏପରି ରହୁ।” ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତମ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶିଷ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ୱୀକାର କଲେ, ଏବଂ ଗୁରୁ ଖୁସି ହେଲେ। ପରେ, ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ପ୍ରକ୍ରିୟାନୁସାରେ ସ୍ନାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କର ମନରେ ଏହି ଘଟଣାକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ। ଏବେ, ଶିଷ୍ୟ ଭରଦ୍ୱାଜ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳପାତ୍ର ନେଇ ଗୁରୁଙ୍କ ପଛରେ ଚଲିଲେ। ଶିଷ୍ୟ ସହିତ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବାଲ୍ମୀକି ବସି, ଅନ୍ୟ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରି, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ ସେଇ ମହାର୍ଷିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତୁରନ୍ତ ଉଠିଗଲେ, ମୌନ ରହି, ହସ୍ତଯୋଗରେ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ। ସେ ଦେବଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆସନ ଓ ନମସ୍କାର ଦେଇ, ଶୁଭକାମନା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ ଉଚ୍ଚ ଆଦରରେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆସନ ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳିଲାପରେ, ବାଲ୍ମୀକି ମଧ୍ୟ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ ସ୍୵ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ବିରାଜମାନ ହେଲେ। ଏହି ଘଟଣାରେ ମନ ଲଗାଇ, ବାଲ୍ମୀକି ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ମନର ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଏହି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, “ଏଉଁ ମଧୁର ସ୍ୱର ଥିବା କ୍ରଞ୍ଚ ପଖିକୁ ଅକାରଣରେ ହତ୍ୟା କରାଗଲା,” ଏବଂ ପୁନି ଏହି ଶ୍ଲୋକଟି ଗାଇ, ମହିଳା କ୍ରଞ୍ଚ ପଖି ପାଇଁ ଶୋକ କଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ଆତ୍ମସ୍ଥ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ଲୀନ ହେଲାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ ହସି ଏହି ପ୍ରମୁଖ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଯେପରି ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇଛି, ସେପରି ରହୁ। ଏଠାରେ ଅଧିକ ଚିନ୍ତା ଦରକାର ନାହିଁ। ମୋର ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ସରସ୍ୱତୀ ତୁମର ମନରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି।” “ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାମଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚରିତ୍ର ଉପଖ୍ୟାନ ତୁମେ ରଚନା କର। ତୁମେ ନାରଦଙ୍କଠାରୁ ଯେପରି ଶୁଣିଛ, ରାମଙ୍କ ଜୀବନର ଗୁପ୍ତ ଓ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ସମସ୍ତ ଘଟଣା କଥା କହ। ରାମ, ସଉମିତ୍ରି, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କ ସହ ଯାହା ଘଟିଛି, ଖୋଲା ଓ ଗୁପ୍ତ ଯେପରି ହେଉ, ସେସବୁ ତୁମକୁ ଜଣାଯିବ; ଏହି କାବ୍ୟରେ କେବେ ମିଥ୍ୟା ଆସିବ ନାହିଁ।” “ପୃଥିବୀରେ ପର୍ବତ ଓ ନଦୀ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚନ୍ଦବଦ୍ଧ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଏହି ପବିତ୍ର ରାମ କଥା ରଚନା କର। ତୁମେ ଯେପରି ରାମ କଥା ରଚନା କରିଛ, ସେପରି ଏହି ରାମାୟଣ କଥା ଲୋକମାନେ ପଢ଼ିବେ, ଶୁଣିବେ। ଏହି ସମୟ ଯାଏଁ, ଉପରେ ଓ ତଳେ, ତୁମେ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ ରହିବେ।” ବ୍ରହ୍ମା ଏମିତି କହି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଏବଂ ବାଲ୍ମୀକି ମହାର୍ଷି ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ। ତା’ପରେ, ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପୁନଃପୁନି ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଗାଇଲେ, ଆନନ୍ଦ ଓ ବିସ୍ମୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।