ବାଲୀ ତୀରରେ ଗଭୀର ଆଘାତ ପାଇ ଶୟନ ଦେଉଥିବାବେଳେ କହିଲେ, “ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ମିଳିବା ଉଚିତ୍, ଏହା ଠିକ୍; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଯେ ଅଧର୍ମରେ ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାରିଦେଲ, ଏହା ଅନୁଚିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ତାଳ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଭାଗ୍ୟକୁ ଅନୁସରେ, ଏହା ଠିକ୍; କିନ୍ତୁ ତୁମ ନିଜର କୌଣସି ନ୍ୟାୟ ଥିଲେ, ତାହା ଭଲଭାବେ ଭାବି ଉତ୍ତର ଦେବା ଉଚିତ୍।” ଏପରି କହି, ବାଲୀଙ୍କ ମୁଁହ ଶୁଷ୍କ ହେଉଥିଲା, ତୀରର ଘାଏରେ ଦୁଃଖିତ ହେଇ, ଏହି ବନରାଜପୁତ୍ର ଶିରୋମଣି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ, ଏବଂ ନିରବ ରହିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମହାତ୍ମା ବାଲୀଙ୍କ ଏହି ଉପଲୋଭ୍ୟ ଓ ଉପଦେଶପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ନିରବ ରହିଲେ। ବାଲୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧକାର ହୋଇଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଆଲୋକ ହରାଇଥିବା ପରି, ବର୍ଷା ଶେଷ ମେଘ ପରି, ବିନା ଆଗ୍ନିର ଅଗ୍ନିପରି। ତାପରେ, ବାଲୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ହେବା ପରେ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନରରାଜ ବାଲୀଙ୍କୁ ରାମ କହିଲେ, “ତୁମେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ଲୋକାଚାର ନ ଜାଣି, ଶିଶୁସ୍ୱଭାବରେ ମୋତେ ଏଠାରେ କାହିଁକି ନିନ୍ଦା କରୁଛ? ବୃଦ୍ଧ ଓ ଆଚାର୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ ନକରି, ବାନର ସ୍ୱଭାବରେ ମୋତେ ଏଠାରେ କଥା କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ। ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଭୂମି, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ସମେତ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ମାନବ ସମସ୍ତଙ୍କ ରକ୍ଷା ଓ ଦଣ୍ଡ ପାଇଁ ରହିଛି। ଏହି ଭୂମି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ନୀତିବାନ୍, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ଭରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଅଛି, ଯିଏ ଦଣ୍ଡ ଓ ଅନୁଗ୍ରହରେ ପ୍ରସନ୍ନ। ତାଙ୍କରେ ନୀତି, ଶାସନ ଓ ସତ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଛି; ସେ ଦକ୍ଷ କ୍ଷତ୍ରୀୟ, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଜାଣନ୍ତି। ଧର୍ମର ରକ୍ଷାପାଇଁ ଆମେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସମସ୍ତ ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚୁଛୁ। ଧର୍ମପ୍ରିୟ ଭରତ ଯେପରିଅ ଏହି ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରୁଛନ୍ତି, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ କିଏ ଅଧର୍ମ କରିପାରିବ? ଆମେ ନିଜ ଉଚ୍ଚତମ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼, ଭରତଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ପଥଭ୍ରଷ୍ଟଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛୁ। ତୁମେ ଧର୍ମରେ ନଷ୍ଟ, କ୍ରିୟାରେ ଦୋଷୀ, କାମବଶ, ରାଜପଥରେ ଅନିଷ୍ଠିତ। ବଡ଼ ଭାଇ, ପିତା, ଓ ଶିକ୍ଷାଦାତା—ଏହି ତିନିଜଣ ଧର୍ମମାର୍ଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ପିତା ସମାନ। ତଳ ଭାଇ ବା ଗୁଣବାନ୍ ଶିଷ୍ୟ ପୁତ୍ର ସମାନ। ଏହି ତିନିଜଣ ପୁତ୍ର ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି, ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ଧର୍ମ। ଧର୍ମ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଜଟିଳ, ମନୁଷ୍ୟ ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ଆତ୍ମା ନିଜେ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଜାଣେ। ତୁମେ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଅନ୍ଧଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧ ପରି ଚିନ୍ତା କରୁଛ। ମୁଁ ସତ୍ୟ କଥା କହୁଛି, କ୍ରୋଧରେ ମୋତେ ଦୋଷ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସୁଗ୍ରୀବ ଜୀବନ୍ତ ଥିବା ସମୟରେ, ତୁମେ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ରୁମା ସହ କାମବଶ ଅଧର୍ମ କରିଛ। ଏହିପରି ଅଧର୍ମ କାମ କରିଥିବା ପାଇଁ, ଭାଇର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ ଅନୁଚିତ ବ୍ୟବହାର କରିଥିବା ପାଇଁ, ଏହି ଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଲୋକାଚାର ଭଙ୍ଗ କରି, ଅଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ମୁଖ୍ୟ ବାନର, ଏହାର ଚିକିତ୍ସା ଦଣ୍ଡ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖି ନାହିଁ। ମୁଁ ଉଚ୍ଚ କୁଳର କ୍ଷତ୍ରୀୟ ଭାବରେ, ନିଜ ପିତା, ଉତ୍ତରା, ବା ଛୋଟ ଭାଇର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ କାମବଶ ଯିଏ ଯାଏ, ତାଙ୍କର ପାପ ମୁଁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ। ଏପରି ମହିଳାଙ୍କୁ କାମବଶ ଯିଏ ଅଭିଗମନ କରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ତଥାପି ଭରତ ରାଜା, ଆମେ ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛୁ। ତୁମେ ଧର୍ମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିଛ, ଏପରି କ୍ଷମା ଦେବା ଚିନ୍ତା କରି ପାରିବା ନୁହେଁ। ଭରତ କାମବଶ ଲୋକଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି; ଆମେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏପରି ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ତୁମ ପରି ଅନୁଚରିତ ଲୋକଙ୍କୁ ରୋକୁଛୁ। ମୋର ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ମିତ୍ରତା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ମିତ୍ରତା ପରି; ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ଏହା ମୋର ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍। ବନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଯେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି, ଏପରି ମୁଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କିପରି କରିପାରିବି? ଏହି ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚ ଓ ଧାର୍ମିକ କାରଣ ଦେଖି, ତୁମ ଆଦେଶ ଯେଉଁ ହେଉ, ତାହା ଉଚିତ୍—ତୁମେ ମନେ ରଖ। ତୁମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମ ଅଟୁଟ ରହିବା ଦରକାର; ମିତ୍ରଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା ଚେଷ୍ଟାକାରୀ ସଦା ଧର୍ମ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରିପାରିବ, ମନୁ ଦ୍ୱାରା ଗୀତ ଦୁଇଟି ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣାଯାଇଛି, ଯାହା ଧର୍ମନିପୁଣ ଲୋକ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେଇ ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରିଛି। ରାଜାମାନେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଲେ, ପାପୀ ଲୋକ ପବିତ୍ର ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଧର୍ମାତ୍ମାମାନେ ଯେପରି। ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ବା ଛାଡ଼ି, ଚୋର ପାପରୁ ମୁକ୍ତ; କିନ୍ତୁ ରାଜା ଦଣ୍ଡ ନଦେଲେ, ସେ ନିଜେ ଦୋଷୀ ହୁଏ। ମୋର ପୂର୍ବଜ ମାନ୍ଧାତୃ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଗତି ଚାହିଲେ; ଏକ ତପସ୍ୱୀ ଦ୍ୱାରା କୃତ ପାପ ତୁମ ପାପ ସମାନ ଥିଲା। ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଅସାବଧାନ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଅପରାଧ କଲେ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରି ଦୋଷ ଦୂର କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଅଧିକ ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଏହି ହତ୍ୟା ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ମୁଁ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ। ଏହି ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ଏକ କାରଣ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ, ବନରମୁଖ୍ୟ; ଏହା ଶୁଣି, ରଣଶୂର, କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ଘଟଣାପ୍ରତି ମୋର କୌଣସି ଦୁଃଖ ବା କ୍ରୋଧ ନାହିଁ; କାରଣ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତ ସଞ୍ଜାଳ, ଜାଳ, ଓ ବିଭିନ୍ନ ଫନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା...