ବାଲୀ ତୀରରେ ଗୁରୁତର ଆଘାତ ପାଇ ବିଚଳିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ କ୍ଷୋଭରେ କହିଲେ—“ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ରକ୍ଷକ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀ ଏପରି ଅରକ୍ଷିତ ଅଛି, ଯେପରି ଜଣେ ସତୀ ନାରୀ ଅଯୋଗ୍ୟ ପତି ପାଇଥିଲେ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷା ହୁଏନା। ତୁମେ ଚତୁର, ଦୁଃସ୍ଥ, ମନରେ ମିଥ୍ୟା ନମ୍ରତା ଧାରଣ କରିଥିବା, ଏମିତି ପାପୀ କିପରି ମହାତ୍ମା ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେବାକୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ? ଧର୍ମର ସୀମା ଉଲଂଘନ କରି, ସଜ୍ଜନଙ୍କ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଧର୍ମର ଅଙ୍କୁଶ ଛାଡ଼ି ଦେଇ, ମୁଁ ବନ୍ଦରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଷସିଂହ ରାମଙ୍କ ହାତରେ ବିନା ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରୁଛି। ଏମିତି ଅନୁଚିତ ଓ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଯାହାକୁ ସଜ୍ଜନମାନେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ତୁମେ ଯଦି ଏହାକୁ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କହିବାକୁ ଯାଅ, ତେବେ କ’ଣ କହିବ? ରାମ, ଯେଉଁ ପ୍ରଭାବ ତୁମେ ଆମ ଉପରେ ଦେଖାଇଲ, ଆମେ ତ ତୁମ ସହିତ କୌଣସି ଶତ୍ରୁତା ରଖୁନଥିଲୁ; ଯେଉଁମାନେ ତୁମକୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛନ୍ତି, ସେଠି ଏପରି ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଇବାକୁ ମୁଁ ଦେଖୁନି। ଯଦି ମୋ ସହିତ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଯୁଦ୍ଧ କରିଥାନ୍ତୁ, ଓ ରାଜପୁତ୍ର, ତେବେ ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାରି, ଦେବତା ବୈବସ୍ବତଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦେଇଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏତେ ସକ୍ତିଶାଳୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ତୁମେ ମୋତେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ମାରି ଦେଲ, ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଅନ୍ଧ ଥିବା ମଣିଷ ସୋଇଥିବାବେଳେ ସାପର କାଟରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରେ। ଯଦି ସୁଗ୍ରୀବ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଥିଲାବଳେ ତୁମେ ମୋତେ ମାରିଦେଲ, ତେବେ ପ୍ରଥମେ ମୋତେ ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହିଦେଇଥାନ୍ତୁ; ମୁଁ ଏକ ଦିନରେ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଣିଦେଇଥାନ୍ତି। ମୁଁ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ, ତୁମ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ଅପହରଣକାରୀ ରାବଣଙ୍କୁ ଗଳାରେ ବେଧି, ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ତୁମ ପାଖକୁ ଜୀବନ୍ତ ଆଣିଦେଇଥାନ୍ତି। ମୈଥିଲୀ ଯଦି ସମୁଦ୍ରର ଜଳରେ କିମ୍ବା ପାତାଳେ ମଧ୍ୟ ଥାନ୍ତି, ତୁମ ଆଦେଶରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଧଳା ଖଚରି ପରି ଆଣିଦେଇଥାନ୍ତି। ମୁଁ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯିବା ପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ରାଜ୍ୟ ପାଇବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ତୁମ ହାତରେ ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ଅନୁଚିତ। ନିଶ୍ଚୟ, ବିଶ୍ୱ ଏପରି ଭାଗ୍ୟର ଅଧୀନ, କିନ୍ତୁ ଯଦି ତୁମେ କିଛି ନ୍ୟାୟସଂଗତ କାରଣ ଦେଖୁଛ, ତେବେ ଉଚିତ ଉତ୍ତର ଦିଅ। ଏପରି କହି, ତୀରର ଘାଉରେ ପୀଡିତ, ମୁଖ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ, ବନ୍ଦର ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବାଲୀ ରାମଙ୍କୁ ତାକି ରହିଲେ, ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଏବଂ ଶାନ୍ତ ହେଉଥିଲେ। ଏହିପରେ, ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଅଠାର ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ମୃତ୍ୟୁଶଯ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଥିବା ବାଲୀଙ୍କ ଏହି କଠୋର କିନ୍ତୁ ନ୍ୟାୟସଂଗତ ଓ ଭଲ ଉପଦେଶର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାମ ନିରବ ରହିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ—ବାଲୀ, ବନ୍ଦରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ଅଭା ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଆଲୋକ ହୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜଳ ଶୂନ୍ୟ ମେଘ, କିମ୍ବା ନିବୃତ୍ତ ଅଗ୍ନି। ଏବେ ରାମ, ବାଲୀଙ୍କ ଉପାଲମ୍ବ ସୁନି, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ଲୋକାଚାର ବିଷୟରେ ଅବିଜ୍ଞ ବାଲୀ କିପରି ଏପରି ଅଭିଯୋଗ କରୁଛନ୍ତି, ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ସେ କହିଲେ—“ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ ନକରି, ଗୁରୁମାନେ ଅନୁମୋଦିତ ନକରି, ବନ୍ଦର ଚଞ୍ଚଳତାରେ ତୁମେ ମୋତେ ଏଠି ଏପରି ଉପାଲମ୍ବ କରୁଛ। ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଭୂମି, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ସମେତ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ମଣିଷ ସମସ୍ତଙ୍କ ରକ୍ଷା ଓ ଦଣ୍ଡ ପାଇଁ ଅଛି। ଏହି ଭୂମିକୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ନୀତିମାନ୍ ବରତ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ଯିଏ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ଦଣ୍ଡ ଓ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି। ସେଠି ନୀତି ଓ ଶାସନ ଅଛି, ସତ୍ୟ ଦୃଢ଼, ଏବଂ ସେ ଶୂରବୀର ରାଜା, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଜାଣନ୍ତି। ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀରେ ଚଳିଛୁ। ବରତ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରୁଥିବାବେଳେ, କିଏ ଧର୍ମ ବିରୁଦ୍ଧରେ କାମ କରିପାରିବ? ଆମେ ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଦୃଢ଼, ଯେଉଁମାନେ ପଥ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଉପରେ ବରତଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛୁ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଧର୍ମରେ ଦୂଷିତ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୋଷୀ, କାମରେ ଅନୁଗତ, ରାଜଧର୍ମରେ ଅନିଷ୍ଠିତ। ଜେଷ୍ଠ ଭାଇ, ପିତା, ଓ ଶିକ୍ଷାଦାତା—ଏହି ତିନିଜଣଙ୍କୁ ଧର୍ମପଥୀ ଲୋକେ ପିତା ଭାବରେ ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ। ଛୋଟ ଭାଇ କିମ୍ବା ଗୁଣବାନ୍ ଶିଷ୍ୟ, ସେମାନେ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଗଣନୀୟ; ଏହି ତିନିଜଣ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ମନ୍ୟ, ଏହା ପଛରେ ଧର୍ମ ଅଛି। ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନଗମ୍ୟ ନୁହେଁ, ବନ୍ଦର; ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ଆତ୍ମା ଭଲ ଓ ଖରାପ ଜାଣେ। ତୁମେ ନିଜେ ଅସ୍ଥିର, ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ବନ୍ଦରମାନଙ୍କ ସଂଗରେ ଅନ୍ଧମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧ ଭଳି ବିଚାର କରୁଛ। ମୁଁ ତୁମକୁ ସଫଳ ଓ ସତ୍ୟ କଥା କହୁଛି; କେବଳ କ୍ରୋଧରେ ମୋତେ ଦୋଷ ଦେଉନାହିଁ। ତୁମେ, ସୁଗ୍ରୀବ ଜୀବନ୍ତ ଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ରୁମା ସହ କାମବଶେ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ; ଏହିପରି ଅଧର୍ମ କରିଥିବା ପାଇଁ ତୁମକୁ ଏହି ଦଣ୍ଡ ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଲୋକାଚାର ବିରୋଧରେ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ। ମୁଁ, ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏମିତି ପାପକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ କେବେବି ମାନିପାରିବିନାହିଁ—ଯିଏ ନିଜ ପିତାଙ୍କ, ଉତ୍ତରାଧିକାରିଣୀ ଭଉଣୀ କିମ୍ବା ଛୋଟ ଭାଇଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପ୍ରତି କାମବଶେ ଆଗ୍ରହ କରେ। ଏପରି କ୍ରିୟାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ବରତ ରାଜା ଏବଂ ଆମେ ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଚଳୁଛୁ। ତୁମେ ଧର୍ମ ଉଲଂଘନ କରିଛ; ଏମିତି ଉଚ୍ଚ ପଦବୀର ଉପରେ ଅନ୍ୟାୟ ହେଲେ, ଜେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ଏହାକୁ ଅନଦେଖି କରିପାରିବି କି?