ବାଲୀ ତୀର୍ଥ ମୃତ୍ୟୁର ସମୀପରେ ଥିବାବେଳେ ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଓ ଦୀର୍ଘ ଉସ୍ତାହାରେ କହିଲେ, “ତାରା ମୋ ପାଖରେ ସତ କଥା କହିଥିଲେ, ମୋ ଭଲ ପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ସେ ସବୁ କିଛି ଜାଣିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋହରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଭାଗ୍ୟର ଅଧୀନ ହୋଇ ପଡିଛି। ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ (ରାମ), ତୁମେ ରକ୍ଷକ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀ ଏଭଳି ରକ୍ଷିତ ନୁହେଁ—ଯେପରି ଏକ ସତୀ ନାରୀ ଅଯୋଗ୍ୟ ପତି ସହ ଅସୁରକ୍ଷିତ ଅନୁଭବ କରେ। ତୁମେ କିପରି ଏମିତି ଦୁଷ୍ଟ, ଧୂର୍ତ୍ତ, ମୃଦୁ ଭାବ ଦେଖାଇଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମନରେ କୁଟିଲତା ଧରିଥିବା ଲୋକ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ମହାତ୍ମା ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ହୋଇପାରିବ? ମୁଁ ନୀତି ଭଙ୍ଗ କରି, ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସଦ୍ବ୍ୟବହାର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି, ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ହାତୀ ସଦୃଶ ରାମଙ୍କ ହସ୍ତରେ ବଧ ହୋଇଛି। ଏପରି ଅନୁଚିତ ଓ ଅଶୁଭ କାମ କରି, ଯାହାକୁ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ତାହା ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କହିବାକୁ ତୁମେ କ’ଣ କହିବ? ରାମ, ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଇଲ, ସେହି ଶୂରତା ଆମେ ନିରପେକ୍ଷ ଥିବାବେଳେ ଦେଖାଇଲ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ତୁମ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀଙ୍କ ବିପରୀତ ଏପରି ଶୂରତା ଦେଖାଇନାହ। ଏକଦିନ ଯଦି ମୋ ସହ ମୁକାବିଲା ଯୁଦ୍ଧ କରିଥାନ୍ତୁ, ଏ ରାଜକୁମାର, ତେବେ ତୁମେ ଏହି ଦିନ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ହସ୍ତରେ ବଧ ହୋଇ ବୈବସ୍ୱତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥାନ୍ତୁ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୃଶ୍ୟ ହେଇ ନୁହେଁ, ତୁମେ ମୋତେ ଏପରି ଭାବରେ ବଧ କରିଛ—ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ମନୁଷ୍ୟ ନିଦ୍ରାବସ୍ଥାରେ ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ଦଂଶିତ ହୁଏ। ଯଦି ସୁଗ୍ରୀବ ପ୍ରତି ଆନୁରାଗ ବଶତଃ ମୋତେ ମାରିଥିଲ, ତେବେ ଆଗରୁ ମୋତେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହିଥାନ୍ତୁ; ଏକ ଦିନରେ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ମୈଥିଳୀକୁ ଫେରାଇ ଆଣିଦେଇଥାନ୍ତି। ମୁଁ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ, ତୁମ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅପହରଣକାରୀ ରାବଣଙ୍କୁ ଗଳାରେ ବାନ୍ଧି, ଯୁଦ୍ଧମଞ୍ଚରେ ଜୀବିତ ଅବସ୍ଥାରେ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଣିଦେଇଥାନ୍ତି। ମୈଥିଳୀ ଯଦି ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ମଧ୍ୟରେ କିମ୍ବା ପାତାଳରେ ରଖାଯାଇଥାନ୍ତି, ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ସେଉଁଠୁ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠିଠାରୁ ଶୁଭ୍ର କୁଞ୍ଜରୀ ପରି ଆଣିଦେଇଥାନ୍ତି। ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ରାଜ୍ୟ ପାଉଥିବା ଯଥାଯଥି ଅଟୁଟ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଅନ୍ୟାୟରେ ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାରିଥିବା ଅନୁଚିତ। ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ କାଳର ନିୟମରେ ଚାଲିଛି, କିନ୍ତୁ ଯଦି କିଛି ନ୍ୟାୟ ଅଛି, ତେବେ ତୁମେ ମୋ ପ୍ରଶ୍ନର ଉପଯୁକ୍ତ ଉତ୍ତର ଦିଅ। ଏଭଳି କହି, ବାଣର ଆଘାତରେ ତପ୍ତ ଓ ଶୋଷିତ ମୁଖ ନେଇ, ବାଲୀ—ମହାତ୍ମା ବାନର ରାଜପୁତ୍ର—ସୂର୍ୟ ସମ ତେଜସ୍ୱୀ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଗଲେ। ଏହି ଉତ୍ତରାଧିକାନ୍ତ ଅଧ୍ୟାୟର ଏଠାରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବାଲୀଙ୍କ ଏହି କଠୋର, କିନ୍ତୁ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଓ ଉପକାରୀ କଥା ଶୁଣି ରାମ ନିର୍ବିକାର ରହିଲେ। ସେ ବାଲୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଏକ ସମୟରେ ତେଜସ୍ୱୀ, ଏବେ ସେଇ ତେଜ ହରାଇଯାଇଛି; ଏକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଭାବଶୂନ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜଳଶୂନ୍ୟ ମେଘ, ଅଗ୍ନି ନିବୃତ୍ତ ହୋଇଥିବା ପରି। ତାପରେ ରାମ, ଯେଉଁଠିକି ବାଲୀ ଦ୍ୱାରା ଉପାଳମ୍ବିତ ହେଲେ, ସେଇ ବାନର ମହାରାଜ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ବାଲୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ବାଲୀ, ତୁମେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ଲୋକାଚାର ନ ଜାଣି, ଶିଶୁସ୍ୱଭାବରେ ମୋତେ ଏଠି ଉପାଳମ୍ବ କରୁଛ। ଜ୍ଞାନୀ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଓ ଗୁରୁମାନେ ଅନୁମୋଦିତ କରିନଥିବା କଥା, ବାନର ଅସ୍ଥିରତାରେ ତୁମେ କହୁଛ। ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଭୂମି, ପାହାଡ଼, ଅରଣ୍ୟ, ଉଦ୍ୟାନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ—ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ମନୁଷ୍ୟ—ସୁରକ୍ଷା ଓ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ପାଇଁ ଅଛି। ଏହି ଭୂମି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସତ୍ୟବାନ, ନ୍ୟାୟପରାୟଣ ଭରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ, ଯିଏ ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ଦଣ୍ଡ ଓ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି। ସେଠି ନୀତି ଓ ଶାସନ ରହିଛି, ସତ୍ୟ ଦୃଢ଼; ସେ ଶୂରବୀର, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଜାଣିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଧର୍ମ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରୁଛୁ। ଯେଉଁଠି ଭରତ—ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସଦୃଶ—ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ହୋଇ ରାଜ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ସେଠି କିଏ ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବ? ଆମେ ନିଜ ଉଚ୍ଚ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଭରତଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନି, ଅନ୍ୟାୟପଥରେ ଚାଲିଥିବାମାନଙ୍କୁ ରୋକୁଛୁ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଧର୍ମରେ ଦୂଷିତ, କର୍ମରେ ଦୋଷୀ, କାମବଶ, ରାଜପଥରେ ଅନୁସ୍ଥିତ ନୁହଁ। ଜେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ପିତା ଓ ଶିକ୍ଷାଦାତା—ଏ ତିନିଜଣକୁ ଧର୍ମପଥୀ ଲୋକ ପିତା ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ଗୁଣୀ ଶିଷ୍ୟ, ପୁତ୍ର ସମାନ; ଧର୍ମର ଏହି କାରଣରୁ ଏହି ତିନି ପୁତ୍ର ଭାବେ ଗ୍ରହଣୀୟ। ଧର୍ମ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଜଟିଳ, ବାନର; ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ଅଛି, ସେ ଭଲ ଓ ଖରାପ ଜାଣେ। ତୁମେ ନିଜେ ଅସ୍ଥିର, ଅସ୍ଥିର ବାନରମାନେ ଘେରି ରହିଛ, ନିୟମ ନଥିବା ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧ ପରି ବିଚାର କରୁଛ। ମୁଁ ତୁମକୁ ସଫଳ ଓ ସତ୍ୟ କଥା କହୁଛି; କେବଳ କ୍ରୋଧରେ ମୋତେ ଦୋଷ ଦିଅନି। ସୁଗ୍ରୀବ ମହାତ୍ମା ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ତୁମେ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ରୁମା ସହ କାମବଶ ଅନୁଚିତ କାମ କରିଛ; ଏହିପରି ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରି, ଭାଇଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ ଅନୁଚିତ କାମ କରିଥିବା ପାଇଁ ଏହି ଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଲୋକାଚାର ଭଙ୍ଗ କରି, ଜଗତ ନୀତିରୁ ବାହାରିଯାଏ, ସେଉଁଠି ଦଣ୍ଡ ବ୍ୟତିତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରୋକ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ। ମୁଁ ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଉଚ୍ଚ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ଯେଉଁଠି କିଏ ନିଜ ପିତା, ଉତ୍ତର ଭାଗିନୀ କିମ୍ବା କନିଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ପ୍ରତି କାମବଶ ଯାଏ, ତାହା ସହିପାରିବି ନାହିଁ। ଏପରି ଜନେ ଲୋକ ଯଦି ଏହିପରି ଅନୁଚିତ କାମ କରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; କିନ୍ତୁ ଭରତ ରାଜା, ଆମେ ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛୁ। ତୁମେ ଧର୍ମ ଅତିକ୍ରମ କରିଛ; ଏପରି ଅନୁଚିତ କାମ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଦୋଷ କିପରି ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଧର୍ମପରାୟଣ ଲୋକ ଅନୁଦିଖିପାରିବେ?