ବାଲୀ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତିମ ସମୟରେ ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଆଶାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ, ଶୀଘ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହେଉଛ, ଚିତ୍ତରେ ଅସ୍ଥିର ଓ ରାଜଧର୍ମ ମିଶ୍ରିତ ଅଛି; ଧନୁଷ ବାଣକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ କରିଛ। ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଆଦର ନାହିଁ, ଧନରେ କୌଣସି ଧ୍ୟାନ ନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କାମନା ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ସ୍ଥିର ନୁହଁ। ମୁଁ ଦୋଷହୀନ ଅସୁଥିଲେ ମୋତେ ଏଠାରେ ବାଣରେ ହତ କରି, ଏପରେ ଶିଳ୍ପୀ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ’ଣ କହିବ? ଏହିପରି ଲଜ୍ଜାଜନକ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ତୁମେ କ’ଣ ଉତ୍ତର ଦେବ? ରାଜନ୍, ଯେଉଁମାନେ ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଉ, ଚୋରି, ଜୀବକୁ ମାରିବା, ଧର୍ମନାଷ୍ଟ, ପରସ୍ତ୍ରୀ ଗମନ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ସବୁ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଅପବାଦକ, କଞ୍ଜୁଷ, ବନ୍ଧୁ ଦ୍ରୋହୀ, ଗୁରୁ ପତ୍ନୀ ଗମନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ମୋ ଚର୍ମ, ଲୋମ, ଅସ୍ଥି ଧର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯିବ ନାହିଁ, ଏବଂ ତୁମ ପରି ଧର୍ମପରାୟଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋ ମାଂସ ଭୋଜନ ହେବ ନାହିଁ। ହେ ରାଘବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ପଞ୍ଚ ନଖୀ ଜନ୍ତୁ ଭୋଜନ ଯୋଗ୍ୟ—ଶାଳିଗୁହା, ଶଳ୍ୟ, ଗୋଧି, ଶଶକ, ଓ କୁମ୍ଭୀର। କିନ୍ତୁ ମୋ ଚର୍ମ, ଅସ୍ଥି, ମାଂସ ସ୍ପର୍ଶ କରିବେ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ମୁଁ ପଞ୍ଚନଖୀ ପ୍ରାଣୀ। ତାରା ସତ୍ୟ ଓ ମୋର କ୍ଷେମ ପାଇଁ ମୋତେ ସତର୍କ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋହରେ ପଡି ନିଜ ଭାଗ୍ୟକୁ ବରଣ କରିଛି। ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ରକ୍ଷକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀ ସତ୍ୟରେ ସୁରକ୍ଷିତ ନୁହଁ—ଯେପରି ଏକ ପତିତ ପତି ସହିତ ଧର୍ମପରାୟଣ ସ୍ତ୍ରୀ। ଚତୁର, ଦ୍ରୋହୀ, ନିଚ, ଏବଂ କୃତ୍ରିମ ନମ୍ର ମନ ଥିବା ତୁମେ, କିପରି ମହାତ୍ମା ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ? ଧର୍ମ ର ମାର୍ଗ ଛାଡି, ସଦ୍ବ୍ୟବହାର ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି, ମୁଁ ରାମଙ୍କ ହାତରେ ବଧ ହେଲି। ଏପରି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଯଦି ତୁମେ ଏହାକୁ ସଦ୍ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୁହ, ତେବେ କ’ଣ କହିବ? ଏହି ପ୍ରକାର ଶୌର୍ୟ ତୁମେ ନିଷ୍ପକ୍ଷଙ୍କ ଉପରେ ଦେଖାଇଲ, ଯେଉଁମାନେ ତୁମେ ଦ୍ୱେଷ କରୁନାହଁ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଏପରି ଶୌର୍ୟ କେଉଁଠି? ଯଦି ମୋ ସହିତ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଯୁଦ୍ଧ କରିଥାନ୍ତୁ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମାରି, ଏହି ଦିନେ ବୈବସ୍ବତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦେଇଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଥିଲି, ତୁମେ ଅଦୃଶ୍ୟ ରୂପେ ମୋତେ ମାରିଲ, ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ନର ନିଦ୍ରାସ୍ଥିତ ଅବସ୍ଥାରେ ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ଦଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯଦି ସୁଗ୍ରୀବ ପ୍ରତି ପ୍ରେମବଶତଃ ମୋତେ ମାରିଥିଲ, ତେବେ ଆଗରୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହିଥାନ୍ତୁ; ଏକ ଦିନରେ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିଦେଇଥାନ୍ତି। ରାବଣ ଯେଉଁ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ତୁମ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଚୋରି କରିଥିଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଧି ଜୀବିତ ଅବସ୍ଥାରେ ତୁମ ନିକଟକୁ ଆଣିଦେଇଥାନ୍ତି। ମୈଥିଲୀ ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ କିମ୍ବା ପାତାଳରେ ଥାନ୍ତି, ମୁଁ ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ତାଙ୍କୁ ଆଣିଦେଇଥାନ୍ତି। ମୁଁ ଯଦି ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଏ, ସୁଗ୍ରୀବ ରାଜ୍ୟ ପାଉଥିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଅଧର୍ମରେ ତୁମ ହସ୍ତେ ମୋ ବଧ ଅନୁଚିତ। ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ସଂସାର ଭାଗ୍ୟ ଓ କାଳ ଆଧୀନ; କିନ୍ତୁ ଯଦି କିଛି ନ୍ୟାୟ ଅଛି, ତେବେ ତୁମେ ଉଚିତ ଉତ୍ତର ଦିଅ। ଏପରି କହି, ତୀବ୍ର ବାଣ ଘାତରେ ଦୁଃଖିତ, ଶୁଷ୍କ ମୁଁହ ନେଇ, ବାଲୀ—ବାନର ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର—ସୂର୍ୟ ସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ସ୍ଥିର ହେଲେ। ଏହି ଅଠାର ଅଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବାଲୀଙ୍କ ଏହି କଠୋର କିନ୍ତୁ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଓ ଉପକାରୀ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ନିରବ ରହିଲେ। ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ବାଲୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲା, ଯିଏ ଆପଣ ତେଜ ହରାଇ ଯାଇଛନ୍ତି—ଏକ ଅନ୍ଧକାର ସୂର୍ୟ, ଜଳଶୂନ୍ୟ ମେଘ, ଶାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି। ତାପରେ ରାମ, ଉପାଳମ୍ବ ପାଇଁ ଉତ୍ତର ଦେଇ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ଲୋକାଚାର ବୁଝିନଥିବା ଶିଶୁ ସ୍ୱଭାବରେ କିପରି ଏପରି ଅଭିଯୋଗ କରୁଛ, ବାଲୀ, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀ ବୃଦ୍ଧମାନେ, ଗୁରୁମାନେ ଅନୁମୋଦିତ କରିନଥିବା କଥା, କେବଳ ବାନର ସ୍ୱଭାବରେ କହିବା ଉଚିତ ନୁହଁ। ଏହି ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ ଭୂମି ପର୍ବତ, ଅରଣ୍ୟ, ଉଦ୍ୟାନ ସହିତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ପକ୍ଷୀ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ରକ୍ଷା ଓ ଦଣ୍ଡ ପାଇଁ। ଏଠାରେ ଧର୍ମପରାୟଣ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ନୀତିବାନ୍, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଜ୍ଞାନୀ, ଶୌର୍ୟବନ୍ତ ଭରତ ରାଜ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଧର୍ମ ପାଳନ ପାଇଁ ଭୂମିରେ ଚରାମ। ଏପରି ଧର୍ମପରାୟଣ, ରାଜା ଭରତ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ, କିଏ ଅଧର୍ମ କରିପାରିବ? ଆମେ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ଭରତଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଅଧର୍ମୀଙ୍କୁ ନିବାରଣ କରୁଛୁ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଧର୍ମରେ ଅସ୍ଥିର, କାମନାବଶ, ରାଜଧର୍ମ ଛାଡିଛ। ଏଠି, ଜେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ପିତା, ଓ ଶିକ୍ଷାଦାତା—ଏହି ତିନିଜଣ ଧର୍ମମାର୍ଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ପିତା ସମାନ। ଛୋଟ ଭାଇ କିମ୍ବା ଶିଷ୍ୟ ଯଦି ଗୁଣବାନ୍, ସେ ପୁତ୍ର ସମାନ; ଏହି ତିନିଜଣ ପୁତ୍ର ମାନାଯିବେ, ଏହି ଧର୍ମର କାରଣ। ସଦ୍ବ୍ୟବହାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପରିଚ୍ଛେଦ୍ୟ, ହେ ବାନର; ସର୍ବଜୀବର ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ଆତ୍ମା ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ବୁଝେ। ତୁମେ ନିଜେ ଅସ୍ଥିର, ଅସ୍ଥିର ମନ୍ଦଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଅନୁଚିନ୍ତା କରୁଛ, ଅନ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧ ପରି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସପ୍ରମାଣ ଓ ସତ୍ୟ କଥା କହୁଛି; କେବଳ କ୍ରୋଧବଶ ମୋପରେ ଅଭିଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହଁ।