ରାମ ଓ ବାଲିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖଦ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଘଟିଲା, ସେ ଦୃଶ୍ୟ ବଡ଼ ଦୟାଳୁ ଓ ଗମ୍ଭୀର ଥିଲା। ବାଲି ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ବେଳେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ— “ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଶାସନ ଏବଂ ନିୟମ ରଖିବା, ଦଣ୍ଡ ଓ ପ୍ରଶଂସା ଦେବା। ଏହି କର୍ମ ରାଜାଙ୍କୁ ଅପବିତ୍ର କରେନାହିଁ, କାମନା ମାତ୍ରରେ କିଛି କରିବା ରାଜାଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ କାମନାରେ ଆବୃତ, କ୍ଷୁଦ୍ର ରେଜ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ଚଳିତ, ତୁମର ରାଜଧର୍ମ ମିଶ୍ରିତ ହୋଇଯାଇଛି; ବଣ୍ଡୁକ ଓ ଧନୁଷରେ ତୁମର ଆସକ୍ତି। ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଆଦର ନାହିଁ, ଧନ ପ୍ରତି ମନ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କାମନାରେ ବଶୀଭୂତ ହୋଇ ତୁମେ ଚଳିତ ହେଉଛ। ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ତୁମେ ମୋତେ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ହତ କରିଲେ, ଏହି ଅପମାନଜନକ କାମ କରି, ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟରେ କଣ କହିବେ? ରାଜା ହତ୍ୟାକାରୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାକାରୀ, ଗୋହତ୍ୟାକାରୀ, ଚୋର, ପ୍ରାଣୀ ହତ୍ୟାକୁ ଉଦ୍ୟତ, ନାସ୍ତିକ ଓ ପରସ୍ତ୍ରୀଗାମୀ—ଏମାନେ ସବୁ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ଗୋଷ୍ଠୀ ଭେଦକ, କଞ୍ଜୁସ, ବନ୍ଧୁଦ୍ରୋହୀ, ଗୁରୁପତ୍ନୀ ସଂଗମ କରିଥିବା—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାନ୍ତି। ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ମୋ ଚର୍ମ, କେଶ ଓ ଅସ୍ଥିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ, ଧର୍ମୀମାନେ ମୋ ମାଂସ ଖାଇବେ ନାହିଁ। ରାଘବ, ପଞ୍ଚନଖୀ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଖାଇପାରନ୍ତି—ଶଳି, ଶୂକରିକା, ଗୋଧି, ଶଶକ ଓ କଛପ। ତଥାପି, ମୋ ଚର୍ମ ଓ ଅସ୍ଥିକୁ ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ଛୁଇଁନଥିବା ବେଳେ, ମୁଁ ଏକ ପଞ୍ଚନଖୀ ପଶୁ ହୋଇ ତୁମ ହାତରେ ହତ ହେଲି। ତାରା ମୋତେ ସତ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋହରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ଭାଗ୍ୟରେ ପଡିଗଲି। ରାମ, ତୁମେ ରକ୍ଷକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏ ଭୂମି ନିଜର ରକ୍ଷା ପାଉନାହିଁ—ଏକ ସତୀ ନାରୀ ଅପାତ୍ର ପତି ପାଇଁ ଯେପରି ପ୍ରତାଡିତ। ଚତୁର, ଧୃତ, ଅପକୃତି ଓ ମିଥ୍ୟା ଭାବ ଧାରଣ କରିଥିବା, ପାପୀ ହୋଇ ତୁମେ କିପରି ମହାପୁରୁଷ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେବା? ମୁଁ ଧର୍ମ ଓ ଆଚାର ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି, ଧର୍ମର ଅଙ୍କୁଶ ଛାଡି, ରାମ ଦ୍ୱାରା ହତ ହେଲି। ଏପରି ଅନୁଚିତ କାମ କରି, ଧର୍ମଜ୍ଞମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ହୋଇ, ତୁମେ ସଜ୍ଜନମାନେ ମଧ୍ୟରେ କଣ କହିବେ? ରାମ, ଯେଉଁ ପ୍ରଭାବ ତୁମେ ଆମ ପ୍ରତି ଦେଖାଇଲ, ଆମେ ତୁମ ପ୍ରତି କୌଣସି ଦ୍ୱେଷ ରଖୁନଥିଲୁ, ତୁମେ ତୁମ ଶତ୍ରୁ ମାନେ ପ୍ରତି ଏପରି ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଇନଥିଲ। ଯଦି ମୋ ସହିତ ମୁକାବିଲା କରି ଯୁଦ୍ଧ କରିଥାନ୍ତୁ, ଏହି ଦିନେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ କରି, ଦେବତା ବୈବସ୍ୱତଙ୍କୁ ଦେଖାଇ ଦେଇଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏତେ ପ୍ରବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ତୁମେ ମୋତେ ହତ କଲା, ଯେପରି ଏକ ମଣିଷ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ଶୟନ କରୁଥିବାବେଳେ ସାପ ଦ୍ୱାରା ଦଂଶିତ ହୁଏ। ଯଦି ସୁଗ୍ରୀବ ପାଇଁ ତୁମେ ମୋତେ ହତ କରିଛ, ପ୍ରଥମେ ମୋତେ ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହିଦେଇଥାନ୍ତୁ, ମୁଁ ଏକ ଦିନରେ ମାଇଥିଲୀଙ୍କୁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଣିଦେଇଥାନ୍ତି। ମୁଁ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ, ତୁମ ସ୍ତ୍ରୀ ଅପହୃତାକୁ, ଗଳାରେ ବାନ୍ଧି ରାବଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ତୁମେ ସାମ୍ନାରେ ଜୀବିତ ଦେଇଥାନ୍ତି। ମାଇଥିଲୀ ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ କିମ୍ବା ପାତାଳରେ ରଖାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଆଣିଦେଇଥାନ୍ତି। ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ରାଜ୍ୟ ପାଉଥିବା ଯଥାଯଥି, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଅଧର୍ମରେ ମୋତେ ହତ କରିଛ, ଏହା ଅନୁଚିତ। ଏହି ସଂସାର ଭାଗ୍ୟ ଓ କାଳ ଦ୍ୱାରା ନିୟତ, କିନ୍ତୁ ତୁମ ପାଖରେ କିଛି ଯୁକ୍ତି ଅଛି କି, ତେବେ ଉଚିତ ଉତ୍ତର ଦିଅ। ଏପରି କହି, ବାଣର ଘାତରେ ପୀଡିତ, ମୁଖ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ, ବାନର ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବାଲି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେ ସୂର୍ୟପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ, ଏବଂ ନିରବ ହେଇ ରହିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବାଲିଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥାରୁ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ, ରାମ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହେଲେ। ରାମ ବାଲିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ତାଙ୍କ ତେଜ ନାସ୍ତ, ଯେପରି ରବି ଆଲୋକ ହରାଇଛି, ଯେପରି ମେଘ ଜଳଶୂନ୍ୟ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଶମିତ। ତା’ପରେ ରାମ, ଯେଉଁଠାରେ ବାଲି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଉପାଳମ୍ଭ କରିଥିଲେ, ସେ ବାନରର ମହାପୁରୁଷ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେହି ବାଲିଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ତୁମେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ଲୋକ ଆଚାର ବୁଝିନଥିବାବେଳେ, ଶିଶୁସ୍ୱଭାବରେ କିପରି ମୋତେ ଏଠି ଉପାଳମ୍ଭ କରୁଛ? ଜ୍ଞାନୀ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଓ ଗୁରୁମାନେ ଅନୁମୋଦନ କରିନଥିବା ଦେଖି, ବାନର ସ୍ୱଭାବରେ ତୁମେ ମୋତେ ଏଠି କଥା କହୁଛ। ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଭୂମି, ପର୍ବତ, ଅଟବି ଓ ଉଦ୍ୟାନ ସମେତ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ମଣିଷ ମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ଓ ଶାସନ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏହି ଭୂମିକୁ ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟରେ ନିପୁଣ ଭରତ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଦଣ୍ଡ ଓ ପ୍ରଶଂସା ଉଭୟ ଅଛି। ସେଠି ନୀତି ଓ ଶାସନ ଅଛି, ସତ୍ୟ ଦୃଢ଼; ସେ ଏକ ପ୍ରବଳ ରାଜା, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଜାଣିଥିବା। ଧର୍ମ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଭୂମି ଚାରିପାଖ ଘୁରୁଛୁ। ଯେପରି ଭରତ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା, ସମଗ୍ର ଭୂମିରେ ଶାସନ କରୁଛନ୍ତି, ସେଠାରେ କିଏ ଅଧର୍ମ କରିପାରିବ? ଆମେ ନିଜର ପରମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଦୃଢ଼, ଭରତଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଛୁ, ଅଧର୍ମରେ ଚଳିତ ହେବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଉନାହିଁ। କିନ୍ତୁ, ବାଲି, ତୁମେ ଧର୍ମରେ ଦୂଷିତ, କର୍ମରେ ନିନ୍ଦିତ, କାମନାରେ ଆବୃତ ଓ ରାଜଧର୍ମରେ ଅନିଷ୍ଠିତ। ଜେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ପିତା ଓ ଗୁରୁ—ଏମାନେ ଧର୍ମୀମାନଙ୍କ ପାଖରେ ପିତାସମ; କ୍ଷୁଦ୍ର ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ଗୁଣୀ ଶିଷ୍ୟ, ସେମାନେ ପୁତ୍ରସମ; ଧର୍ମ ଏହାର କାରଣ। ଧର୍ମ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଦୁର୍ଲଭ, ବାନର; ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ହୃଦୟରେ ବସି, କୁସଳ ଅକୁସଳ ଜାଣେ। ତୁମେ ନିଜେ ଅସ୍ଥିର, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସି, ଅନ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧ ପରି ବିଚାର କରୁଛ।" ଏହିପରି ମହାପୁରୁଷ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ, ଅଧର୍ମ ଓ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ଏକ ଗମ୍ଭୀର ଆଲୋଚନା ହେଲା, ଯାହା ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ମୂଳ ଅର୍ଥ ଓ ଶିକ୍ଷା ଦେଖାଏ।