ବାଲି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତି ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଷୁଭ୍ଧ ହୋଇ କହିଲେ, “ରାମ, ତୁମେ ଜଣେ ଧର୍ମୀର ଅବତାର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛ, କିନ୍ତୁ ତୁମର ମନ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଆବୃତ। ତୁମେ ଧର୍ମର ଆଡ଼ ନେଇ ମୋତେ ଚିହ୍ନିପାରୁନି। ମୁଁ ତୁମର ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ନଗରରେ କଉଣସି ଅପରାଧ କରିନାହିଁ, ଏବଂ ତୁମକୁ ଅବହେଳା କରିନାହିଁ। ତେବେ ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ହେଲେ, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ହତ୍ୟା କରୁଛ? ମୁଁ ଏଠି ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଥିବା ଏକ ମକଡ଼, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭୋଜନ କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଛି, ତୁମ ସହ କୌଣସି ଯୁଦ୍ଧ କରିନାହିଁ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ତୁମେ ମନୁଷ୍ୟର ମହାପୁରୁଷ ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ମଧୁର, ତୁମେ ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ ଧରିଛ, ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। କିଏ ଏହି ଯୋଦ୍ଧା ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଶିକ୍ଷିତ ଓ ସନ୍ଦେହରହିତ ଥିଲେ, ଧର୍ମର ଆଡ଼ ନେଇ ଏପରି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବ? ତୁମେ ରାଘବ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ଯେଉଁ ବଂଶ ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତେବେ ଏପରି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କିପରି କରୁଛ? ରାଜାଙ୍କର ଗୁଣଗୁଡିକ ହେଉଛି ମିଳନ, ଦାନ, ସହିଷ୍ଣୁତା, ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ନିଷ୍ଠା ଓ ପ୍ରତାପ; ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବାରେ ବ୍ୟବହୃତ। ରାମ, ଆମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଥିବା, ମୂଳ, ଫଳ ଓ ମାଂସ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଜୀବ; ଏହା ଆମର ପ୍ରକୃତି, ତୁମେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏ ଲୋକର ମହାପୁରୁଷ। ଭୂମି, ସୁନା, ନାରୀ ଓ ବିବାଦର କାରଣ—ଏଗୁଡିକ ଲୋଭର ଉତ୍ସ; ଏଠି ମୋର ଫଳ ଉପରେ ତୁମେ କେଉଁ ଲୋଭ ରଖିଛ? ରାଜାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଶିଷ୍ଟାଚାର, ଦମନ, ଦଣ୍ଡ ଓ କୃପା; ରାଜନୀତି ଲୋଭରେ ଦୂଷିତ ହୁଏନାହିଁ, ରାଜା ଅଭିଲାଷାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଲୋଭରେ ଅନୁଗତ, ଶୀଘ୍ର କ୍ରୋଧିତ, ଅସ୍ଥିର, ତୁମର ରାଜନୀତି ମିଶ୍ରିତ; ଧନୁଷ ଓ ବାଣରେ ଆସକ୍ତ। ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଗଂଭୀରତାରେ ମାନ ଦେଉନାହିଁ, ଧନରେ ମନ ନିଖିଲା ନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅଭିଲାଷାରେ ଶାସିତ, ତୁମେ ଚଞ୍ଚଳ। ମୋତେ ଏଠି ଅନ୍ୟାୟରେ ବାଣରେ ହତ୍ୟା କରି, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ହେଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି ଲଜ୍ଜାଜନକ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ତୁମେ କଣ କହିବା? ରାଜା ହତ୍ୟାକାରୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାକାରୀ, ଗୋ ହତ୍ୟାକାରୀ, ଚୋର, ଜୀବହତ୍ୟାରେ ଲିପ୍ତ, ନାସ୍ତିକ, ପରସ୍ତ୍ରୀ ଗମନ କରିଥିବା—ଏମାନେ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ଗୁପ୍ତ ନିନ୍ଦାକାରୀ, କଞ୍ଜୁସ, ମିତ୍ରଦ୍ରୋହୀ, ଗୁରୁପତ୍ନୀ ଗମନ କରିଥିବା ଦୁଷ୍ଟମନା ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ମୋର ଚର୍ମ, କେଶ, ଅସ୍ଥି ଧର୍ମୀମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିନାହିଁ, ତୁମେ ଭଳି ଧର୍ମୀମାନେ ମାଂସ ଖାଇନାହିଁ। ପଞ୍ଚ ନଖୀ ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣୀ—ସାଳି, ଶୁକୁର, ଗୋସା, ଖରା, କୁମିର—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଖାଇପାରନ୍ତି, ହେ ରାଘବ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମୋର ଚର୍ମ ଓ ଅସ୍ଥିକୁ ଛୁଇନାହିଁ, ମାଂସ ଖାଇନାହିଁ, ତଥାପି ମୁଁ ପଞ୍ଚ ନଖୀ ହେଲେ ମୋତେ ହତ୍ୟା କରିଛ। ତାରା ମୋତେ ସତ୍ୟ କହି ଜଣାଇଥିଲେ, ମୋର ଭଲ ପାଇଁ ସତ୍ୟ କଥା କହିଥିଲେ, ସବୁ କିଛି ଜଣିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋହରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଭାଗ୍ୟରେ ଅନୁଗତ ହୋଇ ପଡ଼ିଛି। ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ରକ୍ଷକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏ ଭୂମି ସତ୍ୟରେ ରକ୍ଷିତ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଧର୍ମିଣୀ ଅନୁଚିତ ପତି ପାଇଁ ଅସୁଖୀ। ତୁମେ ଚତୁର, ଦୁଷ୍ଟ, ନିମ୍ନ, ମିଥ୍ୟା ଦୟାରେ ଅନୁଗତ, ଏପରି ଅପରାଧୀ କିପରି ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେବା? ଆଚାର ଭଙ୍ଗ କରି, ଧର୍ମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି, ଧର୍ମର ଅଙ୍କୁଶ ପକାଇ ଦେଇ, ମୁଁ ମନୁଷ୍ୟର ହାତୀ ଭଳି ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ହୋଇଛି। ଏପରି ଅନୁଚିତ ଓ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ, ତୁମେ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ କହିଲେ, କଣ କହିବା? ରାମ, ଆମେ ନିରପେକ୍ଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଯେପରି ପ୍ରତାପ ଦେଖାଇଛ, ତୁମେ ନିଜ ଶତ୍ରୁମାନେ ପାଇଁ ଏପରି ପ୍ରତାପ କାହିଁକି ଦେଖାଇନାହିଁ? ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିଥାନ୍ତା, ହେ ରାଜକୁମାର, ତେବେ ମୁଁ ତୁମେକୁ ସଂଘର୍ଷରେ ବିଜୟ କରି, ଦେବତା ବୈବସ୍ବତଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦେଇଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ମୋତେ ଦୃଢ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୃଶ୍ୟ ନହିଁ, ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ପାଇଁ ସର୍ପ ନିଦ୍ରାରେ ଦଂଶିଥିବା ଭଳି ହତ୍ୟା କରିଛ। ସୁଗ୍ରୀବ ପାଇଁ ତୁମେ ମୋତେ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଆଗରୁ ମୋତେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହିଥାନ୍ତି, ଏକ ଦିନରେ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ମୈଥିଳୀକୁ ଫେରାଇ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ, ତୁମ ଜନାନୀକୁ ଚୁରି କରିଥିବା, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଗଳାରେ ବାନ୍ଧି ରାବଣକୁ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଜୀବନ୍ତ ଦେଇଥାନ୍ତି। ମୈଥିଳୀ ଯଦି ସାଗର ଜଳରେ କିମ୍ବା ପାତାଳରେ ରହିଥାନ୍ତି, ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଇଥାନ୍ତି। ମୁଁ ସ୍ବର୍ଗକୁ ଗଲେ, ସୁଗ୍ରୀବ ରାଜ୍ୟ ପାଇବା ଯଥାୟ, କିନ୍ତୁ ମୋତେ ଅନ୍ୟାୟରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ୍ୟା କରିଥିବା ଅନୁଚିତ। ଏହି ଜଗତ ଭାଗ୍ୟରେ ଅନୁଗତ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ କିପରି ନ୍ୟାୟ କରିଛ, ଏହା ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କର। ଏପରି କହି, ତୀବ୍ର ବାଣ ଦ୍ୱାରା ତିବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଶୋକରେ ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ, ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଅଭିଭାସ୍ୱ, ଦେଖି ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଗଲି। ଏହି ଉତ୍ତର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟାଦଶ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ବାଲି ଦ୍ୱାରା ଏପରି ଉପଦେଶ ଓ ନିନ୍ଦା ପ୍ରଦାନ ପରେ, ରାମ ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଲେ। ରାମ ଦେଖିଲେ, ବାଲି, ମକଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କର ତେଜ ଅପହୃତ, ଏକ ଅନ୍ଧାର ତଳେ ପଡ଼ିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି, ଜଳଶୂନ୍ୟ ମେଘ ଭଳି, ଶାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଭଳି। ତାପରେ ରାମ, ଉପାଳମ୍ବ ପ୍ରଦାନ କରିଥିବା ବାଲିଙ୍କୁ, ଯେଉଁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାର ନିଜେ ନୁହେଁ, ଶିଶୁ ଭଳି ଅବୁଜ୍ଝତାରେ ମୋତେ ଉପାଳମ୍ବ କରୁଛ। ବୃଦ୍ଧ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଗୁରୁମାନେ ଅନୁମୋଦନ କରି ନଥିବା, ମକଡ଼ର ଅସ୍ଥିରତାରେ ତୁମେ ମୋତେ କଥା କହୁଛ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଏହି ଭୂମି, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ଉଦ୍ୟାନ—ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ରକ୍ଷା ଓ ଦଣ୍ଡ ପାଇଁ।