ବାଲି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୁଃଖ ଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଜଣେ ଅନ୍ୟାୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ, ଧର୍ମର ପତାକା ଉଠାଇଥିବା ଲୋକ ଭାବରେ ଚିନିପାରିଛି; ତୁମ ଆଚରଣ ମନ୍ଦ, ଏକ ଘାସରେ ଢକା ଉପକୁଳିଆ ଉପରେ ଯେପରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ମନ୍ଦତା ରହିଛି। ତୁମେ ଧର୍ମୀ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିନିପାରିନି; ଏକ ଅଗ୍ନି ଭଳି ଲୁଚି ରହିଛ, ଧର୍ମର ଚାଲକୁ ଆଡ଼ରେ ଲୁଚିଛ। ମୋ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ସହର ମଧ୍ୟ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଅନ୍ୟାୟ କରିଥାଏ, ମୁଁ କେବେ ତୁମକୁ ଅପମାନ କରିନି; ତେବେ କାହିଁକି ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତୁମେ ମୋତେ ହତ୍ୟା କରିଛ? ମୁଁ ଏକ ବନରେ ବସୁଥିବା ବାନର, ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ; ଏଠାରେ ତୁମ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିନି, ଅନ୍ୟ ଏକ ଯୁଦ୍ଧରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲି। ତୁମେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଖ୍ୟାତି ଓ ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ ଧରିଛ, ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ। କେଉଁ ଯୋଧା ବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ, ଶିକ୍ଷିତ ଓ ସନ୍ଦେହ ଶୂନ୍ୟ ଲୋକ ଏପରି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବ, ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ ଆଡ଼ରେ ଲୁଚିବା? ତୁମେ ରଘୁବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ, ଧର୍ମରେ ପ୍ରଶସ୍ତି ରହିଛ; ତୁମେ ମହାନ ଦେଖାଯାଉଛ, କିନ୍ତୁ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛ। ମିଳନ, ଦାନ, ସହିଷ୍ଣୁତା, ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ନିଷ୍ଠା, ପ୍ରତାପ—ଇହା ରାଜାଙ୍କର ଗୁଣ, ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ମୁଁ ବନବାସୀ, ଫଳ, କନ୍ଦ ଓ ମାଂସ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ; ଏହି ଆମ ପ୍ରକୃତି, ଆପଣ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରଭୁ। ଭୂମି, ସୋନା, ନାରୀ, ଦ୍ବେଷ—ଇହା ଲୋଭର କାରଣ; ମୋର ବନର ଫଳରେ ତୁମେ କେଉଁ ଲୋଭ ରଖିଛ? ଶାସନ, ନିଗ୍ରହ, ଦଣ୍ଡ, ଅନୁଗ୍ରହ—ରାଜାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ରାଜାଙ୍କ ଆଚରଣ ଅପବିତ୍ର ହୁଏନି, ତେବେ ରାଜା ଚାହିଁ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେନି। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଚାହିଁ ଦ୍ୱେଷ, କ୍ରୋଧ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ଚଳିଛ; ଧନୁଷ ଓ ବାଣରେ ଲଗି ରହିଛ। ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ମାନ୍ୟ କରୁନାହାଁ, ଧନରେ ମନ ଅଟୁଟ ନୁହେଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଚାହିଁରେ ଶାସିତ, ଏହି ତୁମର ଚଳନ। ମୋତେ ଦୋଷ ନଥିବା ବେଳେ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା କରି, ରାମ, ଧର୍ମୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି ଲଜ୍ଜାଜନକ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, କ'ଣ କହିବ? ଏକ ରାଜାହତ୍ୟା, ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା, ଗୋହତ୍ୟା, ଚୋର, ଜୀବହତ୍ୟାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରଖିଥିବା, ଅସ୍ତିକତା ନାହିଁ, ଅନ୍ୟର ପତ୍ନୀରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ—ଏମାନେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। କଥା ଚାଲିଥିବା, କଞ୍ଜ, ବନ୍ଧୁ ଦ୍ରୋହୀ, ଗୁରୁଙ୍କର ଶୟନ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା—ଏମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ମୋ ତ୍ୱଚା, କେଶ, ଅସ୍ଥି ଧର୍ମୀମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିବେନି, ମୋ ମାଂସ ଧର୍ମୀ ଲୋକ ଖାଇବେନି। ପାଞ୍ଚ ନଖୀ ପ୍ରାଣୀ—କଣ୍ଟାବାଉ, ମୁଶ, ଗୋହ, ଖରା, କଉ ଏହି ପାଞ୍ଚମ; ଏମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଖାଇଯାଇପାରନ୍ତି। ବୁଦ୍ଧିମାନେ ମୋ ତ୍ୱଚା ଓ ଅସ୍ଥି ସ୍ପର୍ଶ କରିବେନି, ମାଂସ ଖାଇବେନି; ତଥାପି ମୁଁ ପାଞ୍ଚ ନଖୀ ପ୍ରାଣୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତୁମେ ମୋତେ ହତ୍ୟା କରିଛ। ତାରା, ଯିଏ ସତ୍ୟ କହିଥିଲେ, ମୋର ମଙ୍ଗଳରେ କହିଥିଲେ, ସବୁ କୁ ଜାଣିଥିଲେ, ମୁଁ ମୋହରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଇ ଭାଗ୍ୟରେ ଅନୁଗତ ହୋଇ ପଡିଛି। ତୁମେ ରକ୍ଷକ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ରାମ, ପୃଥିବୀ ଏକ ଅନୁଚିତ ପତି ପାଇଥିବା ସତ୍ତ୍ୱୀ ଭଳି ଅସୁରକ୍ଷିତ ଅଛି। ପ୍ରତାରକ, ଦ୍ୱେଷୀ, ନିମ୍ନ ଓ ମିଥ୍ୟା ବିନୟ ରଖିଥିବା—ଏପରି ଅପରାଧୀ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେବା କିପରି? ମୁଁ ଧର୍ମର ଗୋଡ଼ ଭଙ୍ଗ କରି, ଧର୍ମୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ, ଧର୍ମର ଅଙ୍କୁଶ ଫେଙ୍ଗି ଦେଇ, ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ହେଲି। ଏପରି ଅନୁଚିତ ଓ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଧର୍ମୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ, ତୁମେ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ'ଣ କହିବ? ରାମ, ତୁମେ ଯେପରି ଶୂନ୍ୟ ମାନେ ଉପରେ ପ୍ରତାପ ଦେଖାଇଛ, ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ଏପରି ପ୍ରତାପ ଦେଖାଇ ନାହାଁ। ଯଦି ତୁମେ ମୋ ସହ ଖୋଲା ଯୁଦ୍ଧ କରିଥାନ୍ତି, ରାଜକୁମାର, ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ୍ୟା କରି, ବୈବସ୍ବତ ଦେବକୁ ଦେଖାଇ ଦେଇଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ତୁମେ ମୋତେ ଦୃଶ୍ୟ ନହେବାବେଳେ ହତ୍ୟା କରିଛ; ଏକ ମନ୍ଦ ଲୋକ ନିଦ୍ରାରେ ସାପ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ହୋଇଯାଇଥିବା ଭଳି। ସୁଗ୍ରୀବ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ତୁମେ ମୋତେ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ, ପ୍ରଥମେ ମୋତେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହିଥାନ୍ତି; ଏକ ଦିନରେ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ମୈଥିଲୀକୁ ଫେରାଇ ଦେଇଥାନ୍ତି। ମୈଥିଲୀ ନଦୀ ଜଳରେ କିମ୍ବା ପାତାଳରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ତାକୁ ଫେରାଇ ଆଣିଥାନ୍ତି, ଏକ ଧଳା ଖରା ଭଳି। ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସୁଗ୍ରୀବ ରାଜ୍ୟ ପାଇବା ଯଥାଯଥ; କିନ୍ତୁ ମୋତେ ଅନ୍ୟାୟରେ ହତ୍ୟା କରି ତୁମେ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ। ଯଥା ଭାଗ୍ୟରେ ଦୁନିଆ ଚଳିଯାଏ, ଏହି ନିୟମ; କିନ୍ତୁ ଯଦି କିଛି ନ୍ୟାୟ ଅଛି, ତୁମେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ତର ଦିଅ। ଏପରି କହି, ବାଲି ତୀବ୍ର ବାଣ ଘାୟରେ ଦୁଃଖିତ, ମୁଁ ଶୁଷ୍କ କଣ୍ଠରେ, ରାମଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେଖି ଚୁପ ହେଇ ରହିଲେ। ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଶ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଅଠାର ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ମୃତ୍ୟୁ ଶୟ୍ୟାରେ ବାଲିଙ୍କ ଉପାଦେଶ ଓ ନିନ୍ଦା ଶୁଣି, ରାମ ଚୁପ ହେଇ ରହିଲେ। ତାଙ୍କର ଚମକ ହରାଇଯାଇଥିବା ବାନରମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଲିକୁ ରାମ ଦେଖିଲେ, ଏକ ଆଲୋକ ହରାଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏକ ଜଳ ଶୂନ୍ୟ ମେଘ, ଏକ ଦମିତ ଅଗ୍ନି ଭଳି। ତାପରେ, ରାମ, ନିନ୍ଦିତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ବାଲିଙ୍କୁ କହିଲେ—ଏକ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ଲୋକ ନୀତିର ଅବିବେକ ରଖି, ଶିଶୁ ଭଳି ଏଠାରେ ମୋତେ କିପରି ନିନ୍ଦା କରୁଛ? ବୁଦ୍ଧିମାନ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଓ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ମତ ନେଇ ନୁହେଁ, ସହଜ ବାନର ଚଳନରେ, ଏଠାରେ ମୋତେ କଥା କହିବାକୁ ଚାହୁଛ। ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଭୂମି, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ଉଦ୍ୟାନ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ—ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ—ସୁରକ୍ଷା ଓ ଦଣ୍ଡ ପାଇଁ।