ଯେତେବେଳେ ବାଲୀ ଅସ୍ତ୍ର ଘାତରେ ଦୁଃଖିତ ହେଇ ଶେଷ ଶ୍ୱାସ ଗଣୁଥିଲେ, ସେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ— “ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିବାକୁ ନଥିଲି, ଏବଂ ମୋ ମନରେ ଏହି ଚିନ୍ତା ଆସିଲା ଯେ, ତୁମେ ଅନ୍ୟର ହାତରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ମୋତେ ଆଘାତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଧର୍ମପରାୟଣ ମନ୍ୟ ଭାବେ ଜାଣିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ତୁମର ଚରିତ୍ର ଖରାପ— ଏକ ଘାସ ଦ୍ୱାରା ଢାକା କୁଆଁ ପରି, ବାହାରେ ଭଲ ଦେଖାଯାଉଛ ତଥାପି ଭିତରେ ଅନ୍ଧକାର। ତୁମେ ଧର୍ମର ଆବରଣ ଧରି ଅଧର୍ମ କରୁଛ, ଆଗ୍ନି ଭଳି ଲୁଚି ରହିଛ— ଏହି ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ପରିଚୟ କରିପାରୁନି। ମୋ ସମ୍ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ସହରରେ ମୁଁ ଯଦି କିଛି ଅପରାଧ କରୁଥାଏ, ମୁଁ କେବେ ତୁମକୁ ଅବହେଳା କରୁନି— ତେବେ ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଥିଲେ କାହିଁକି ତୁମେ ମୋତେ ହତ୍ୟା କଲ? ମୁଁ ଏକ ବନବାସୀ ବାନର, ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଇ ବନରେ ବଞ୍ଚୁଛି, ଏଠାରେ ତୁମ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁନି, ମୁଁ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ସହ ଲିପ୍ତ ଥିଲି। ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ତୁମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦେଖିବାକୁ ମଧୁର, ଏବଂ ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଛ। କିନ୍ତୁ କେଉଁ ଖ୍ଷତ୍ରିୟ, ଶିକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ ଓ ସନ୍ଦେହ ରହିତ, ଧର୍ମର ଆବରଣ ଧରି ଏମିତି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବ? ତୁମେ ରଘୁବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ସର୍ବୋପରି; ଏହି ପରି ଉଚ୍ଚ ଜନ୍ମ ହେବା ସତ୍ୱେ ଏମିତି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କେଉଁଠି ଶୋଭା ପାଏ? ରାଜାଙ୍କ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ— ମିଳନଶୀଳତା, ଦାନ, ଧୈର୍ୟ, ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ନିଶ୍ଚଳତା, ପ୍ରାକ୍ରମ ଓ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା— ଏହିମାନେ ହେଉଛି; ମୁଁ ତ ଏକ ବନବାସୀ, ମୂଳ, ଫଳ ଓ ମାଂସ ଖାଇ ବଞ୍ଚୁଛି, ଏହି ଆମର ସ୍ୱଭାବ; ତୁମେ ତ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଭୂମି, ସୋନା, ନାରୀ, ଓ ବିରୋଧ— ଏମିତି ଇଛାର କାରଣ; ଏଠି ମୋର ଫଳ ନେଇ ତୁମେ କଣ ଲୋଭ କରିପାର? ଶାସନ, ସଂଯମ, ଦଣ୍ଡ ଓ କୃପା— ଏହିମାନେ ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ରାଜଧର୍ମ ଅପବିତ୍ର ହୁଏନାହିଁ— ରାଜାମାନେ ଇଚ୍ଛା ମାତ୍ରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧରେ ବଶ, ଅସ୍ଥିର, ଧନୁଷ ଓ ବାଣରେ ଲାଗିଛ; ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଆଦର ନାହିଁ, ଧନ ଉପରେ ମନ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଇଚ୍ଛାରେ ବଶ ହୋଇପଡ଼ିଛ। ମୋତେ ଅପରାଧ ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା କରି, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏହି ଅପମାନଜନକ କାର୍ଯ୍ୟ ପରେ ଧର୍ମଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଣ କହିବ? ରାଜା-ହନ୍ତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ-ହନ୍ତା, ଗୋ-ହନ୍ତା, ଚୋର, ପ୍ରାଣୀ-ହନ୍ତା, ନାସ୍ତିକ, ପର-ସ୍ତ୍ରୀ ଗାମୀ— ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ଗୋସିପ କରୁଥିବା, କଞ୍ଜୁଷ, ବନ୍ଧୁଦ୍ରୋହୀ, ଗୁରୁପତ୍ନୀ ଗାମୀ— ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚୟ ନାଶ ପାଆନ୍ତି। ମୋ ଚର୍ମ, କେଶ, ଅସ୍ଥି ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ, ମୋ ମାଂସ ଧର୍ମଶୀଳ ଲୋକ ଖାଇବେ ନାହିଁ। ପଞ୍ଚ ନଖୀ ପଞ୍ଚ ଜନ୍ତୁ— ଶଳ୍ୟ, ଶୂକର୍ମ, ଗୋଧି, ଶଶକ, ଓ କଛୁଆ— ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ହେବାକୁ ଅନୁମୋଦିତ, କିନ୍ତୁ ମୋ ପରି ପଞ୍ଚନଖୀ ଜନ୍ତୁକୁ ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ଛୁଇଁନାହାନ୍ତି, ମୋ ମାଂସ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ତଥାପି ମୁଁ ହତ୍ୟା ହୋଇଛି। ତାରା ମୋତେ ସତ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳ କଥା କହି ସତର୍କ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୂଢ଼ତାରେ ପଡ଼ି ଭାଗ୍ୟବଶାତ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି। ତୁମେ ଯଦି ପ୍ରତିରକ୍ଷକ ହେଉଛ, ଏହି ପୃଥିବୀ କିପରି ସୁରକ୍ଷିତ? ଏହା ଏମିତି ଯେ, ଏକ ସୁଶୀଳା ନାରୀ ଅନୁଚିତ ପତି ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ। ଚତୁର, ଧୃତିହୀନ, ମିଥ୍ୟା ଭାବ ଧାରଣ କରିଥିବା ତୁମେ କିପରି ମହାତ୍ମା ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର? ଧର୍ମର ସୀମା ଉଲଙ୍ଘନ କରି, ଧର୍ମଶୀଳଙ୍କ ଆଚରଣ କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଧର୍ମର ଅଙ୍କୁଶ ଛାଡ଼ି, ରାମ ମତେ ହତ୍ୟା କଲେ। ଏମିତି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଥା ହେଉଛ, କଣ କହିବ? ରାମ, ଯାହା ଶତ୍ରୁ ନୁହଁ, ସେମାନେ ଉପରେ ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରାକ୍ରମ ଦେଖାଇଲ, ତାହା ତୁମ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ ଦେଖାଉନଥିଲ। ଯଦି ତୁମେ ମୋ ସହ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଯୁଦ୍ଧ କରିଥାନ୍ତ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟୀ କରି ଦେବାରେ ସମର୍ଥ ଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏଠି ଅଦୃଶ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ହତ୍ୟା ହୋଇଛି, ଯେପରି ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରରେ ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଏ। ଯଦି ସୁଗ୍ରୀବ ପ୍ରତି ତୁମର ସ୍ନେହରୁ ମୋତେ ହତ୍ୟା କରିଛ, ତେବେ ପ୍ରଥମେ ମୋତେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହିଦେଇଥାନ୍ତ, ମୁଁ ଏକ ଦିନରେ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଣିଦେଇଥାନ୍ତି। ମୁଁ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ରାବଣଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି, ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ତୁମ ପାଖକୁ ଜୀବନ୍ତ ଆଣିଦେଇଥାନ୍ତି। ମୈଥିଳୀ ଯଦି ସମୁଦ୍ର କିମ୍ବା ପାତାଳରେ ମଧ୍ୟ ରହିଥାନ୍ତି, ମୁଁ ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ସେଉଁଠୁ ମଧ୍ୟ ଆଣି ଦେଇଥାନ୍ତି। ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ରାଜ୍ୟ ପାଉଥିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଏମିତି ଅଧର୍ମରେ ତୁମେ ମୋତେ ହତ୍ୟା କଲେ, ଏହା ଅନୁଚିତ। ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସଂସାର ଭାଗ୍ୟ ଓ ସମୟରେ ନିୟତ, କିନ୍ତୁ ତୁମ ପାଖରେ ଯଦି କୌଣସି ଯୁକ୍ତି ଅଛି, ତେବେ ଉଚିତ ଉତ୍ତର ଦିଅ। ଏଭଳି କହି, ବାଣର ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବାଲୀ ଶୋକ ଓ ତୀବ୍ର ବେଦନାରେ ମୁଁହ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ, ରବି ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାମଙ୍କୁ ଚାହିଁ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରହିଗଲେ। ଏହିପରି ବାଲୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁଶୟ୍ୟାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ତୀବ୍ର କିନ୍ତୁ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଓ ଉପକାରୀ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, ରାମ ନିରବ ରହିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ— ଏହି ବନରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନର, ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଯାଇଛି, ଏକ ଆଲୋକହୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜଳଶୂନ୍ୟ ମେଘ, ଅନଳ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ତାପରେ ରାମ, ତୀବ୍ର ଅଭିଯୋଗ ଶୁଣି, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଲୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ଲୋକଚାର ବୁଝିନଥିବା ତୁମେ କିପରି ଏଠାରେ ଶିଶୁସुलଭ ଭାବରେ ମୋତେ ଅଭିଯୋଗ କରୁଛ? ବୃଦ୍ଧ, ଶିକ୍ଷକମାନେ ଅନୁମୋଦନ କରିନଥିବା ସଲାହା ନେଇ, ବନର ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଏଠାରେ ମୋତେ କଥା କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।