ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୁଇ ଭାଇ ମିଶି ଯେତେବେଳେ ଏକ ଅତିଶୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନାୟକଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଆସିଲେ । ତାଙ୍କର ଅଗ୍ନି ମେଳିଯାଇଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ସେହି ନାୟକ ଥିଲେ ବାଲୀ । ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମଧୁର ଏବଂ ଗମ୍ଭୀର ଉପସ୍ଥିତି ଦେଖି, ବାଲୀ ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଶବ୍ଦରେ କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ ଭିତ୍ତିକ ଭାବରେ କଥା କହିଲେ । ବାଲୀ କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ତୁମେ ପ୍ରଶଂସିତ ଓ ଦୃଶ୍ୟରେ ମଧୁର, ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏଠି ମୋ ପିଠିକୁ ମାରି କ’ଣ ଧର୍ମ ଲାଭ କଲା ? ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲି, ତୁମ ହାତରେ ମୋର ଅନ୍ତ ହେଲା । ସମସ୍ତେ ତୁମ ଦୟା, ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ, ଓ ନିଷ୍ଠାର କଥା କହନ୍ତି । ରାଜାଙ୍କ ଯେଉଁ ଗୁଣ — ନିୟମ, ଦମ, ଧୈର୍ୟ, ଧର୍ମ, ତ୍ୟାଗ, ସତ୍ୟ, ପ୍ରତାପ ଓ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଶାସନ — ସେଗୁଡ଼ିକ ତୁମର ରହିଛି । ଏମିତି ଗୁଣ ଓ ଉଚ୍ଚ ବଂଶର ତୁମକୁ ଦେଖି, ତାରା ମୋତେ ରୋକିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚଲିଆସିଲି । ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲି, ତୁମେ ମୋ ପିଠିକୁ ମାରିବେ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିଲି ନାହିଁ । ମୁଁ ତୁମକୁ ଧର୍ମର ଆବରଣ ଥିବା ଅଧର୍ମୀ, ଅନ୍ୟାୟ କରୁଥିବା ଲୋକ ଭଳି ଜାଣୁଛି । ତୁମେ ଧର୍ମୀ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛ, କିନ୍ତୁ ମନେ ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ । ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିପାରୁନି, ତୁମେ ଧର୍ମର ଆଡ଼ ନେଇ ଲୁଚିଛ । ତୁମ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ନଗରରେ ମୁଁ କେବେ ତୁମ ଅନୁମତି ବିନା କିଛି ଅପରାଧ କରିନଥିଲି, ତେବେ ମୋର ଦୋଷ ନଥିଲେ ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ମାରିଲ ? ମୁଁ ଏଠି ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁଥିବା ବନର ମାନବ, ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଇ ରହୁଛି, ତୁମ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁନଥିଲି, ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲି । ତୁମେ ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଛ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଉଛ । କିଏ ଖ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶର, ଶିକ୍ଷିତ ଓ ସନ୍ଦେହ ଶୂନ୍ୟ ଲୋକ ଏପରି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବ, ଧର୍ମର ଆଡ଼ ନେଇ ? ତୁମେ ରଘୁବଂଶର ଉତ୍ପନ୍ନ, ଧର୍ମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତେବେ ଏପରି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କାହିଁକି କଲ ? ରାଜାଙ୍କ ଗୁଣ — ମିଳନ, ଦାନ, ଖ୍ଷମା, ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ଦୃଢତା, ପ୍ରତାପ ଓ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ — ସେଗୁଡ଼ିକ ତୁମର ରହିଛି । ମୁଁ ଅରଣ୍ୟବାସୀ, ଫଳ, କନ୍ଦ ଓ ମାଂସ ଖାଇଁ ରହୁଛି; ଏହି ଆମର ସ୍ୱଭାବ; ତୁମେ ମାନବମଧ୍ୟରେ ମହାନ୍ । ଭୂମି, ସୋନା, ନାରୀ ଓ ଯୁଦ୍ଧର କାରଣ — ଏଗୁଡ଼ିକ ଲୋଭ ଦେଇଥାଏ; ଏଠି ମୋ ଅରଣ୍ୟର ଫଳ ଦେଖି ତୁମେ କଣ ଲୋଭ ରଖିଛ ? ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ — ନିୟମ, ଦମ, ଦଣ୍ଡ ଓ ଦୟା; ରାଜଧର୍ମ ଅପବିତ୍ର ହୁଏ ନାହିଁ, ରାଜା କେବେ ମାତ୍ର ଇଚ୍ଛାରେ ଚଲନ୍ତି ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଇଚ୍ଛାରେ ଚଳିତ, ତ୍ୱରିତ କ୍ରୋଧୀ, ଅସ୍ଥିର, ତୁମର ରାଜଧର୍ମ ମିଶ୍ରିତ; ଧନୁଷ୍ ଓ ବାଣରେ ଲିନ୍ । ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉନାହାଁ, ଧନରେ ମନ ନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଇଚ୍ଛାରେ ବଶ, ଏ ରାଜା । ମୋତେ ଏଠି ଅନ୍ୟାୟରେ ମାରି, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୁଁ ଦୋଷୀ ନୁହେଁ, ତୁମେ ଧର୍ମୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ କ’ଣ କହିବ ? ରାଜା ଘାତକ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଘାତକ, ଗାଈ ଘାତକ, ଚୋର, ପ୍ରାଣୀ ଘାତକ, ନାସ୍ତିକ, ପରସ୍ତ୍ରୀଗାମୀ — ଏମାନେ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି । ଅପବାଦକ, କଞ୍ଜୁଷ, ବନ୍ଧୁଦ୍ରୋହୀ, ଗୁରୁପତ୍ନୀଗାମୀ — ଏମାନେ ଧ୍ୱଂସ ପାଆନ୍ତି, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ମୋ ଚର୍ମ, ଲୋମ, ଅସ୍ଥି ଧର୍ମୀମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିନାହାନ୍ତି, ତୁମେ ଯେପରି ଧର୍ମୀ, ତେନୁ ମୋ ମାଂସ ମଧ୍ୟ ଖାଇବେ ନାହିଁ । ପାଞ୍ଚଟି ନଖୀ ପ୍ରାଣୀ — ଶଳ୍ୟ, ଶୂକର, ଗୋଧି, ଶଶକ, ଓ କଛୁଆ — ଏମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଖ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଖାଇବାକୁ ଅନୁମତି ଅଛି । ପଣ୍ଡିତମାନେ ମୋ ଚର୍ମ ଅସ୍ଥି ଛୁଁନ୍ତି ନାହିଁ, ମୋ ମାଂସ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ତଥାପି ମୁଁ ପାଞ୍ଚନଖୀ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲି । ତାରା ସତ୍ୟ କଥା କହି ମୋତେ ସତ୍ପଥ ଦେଖାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋହରେ ପଡ଼ି ଭାଗ୍ୟରେ ବଶ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲି । ତୁମେ ରକ୍ଷକ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଏଇ ପୃଥିବୀ ଏଭଳି ଅରକ୍ଷିତ ରହିଛି, ଯେପରି ଏକ ଶିଳ୍ପିନୀ ନାରୀ ଅପତ୍ର ସ୍ୱାମୀ ପାଖରେ ରହେ । ଆଚରଣରେ ଚତୁର, ଚିତ୍ତରେ କୁଟିଲ, ଅଭିମାନୀ, ମିଥ୍ୟା ନମ୍ର ହୋଇ — ତୁମେ କିପରି ମହାନ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେବାକୁ ପାରିଲ ? ସଦ୍ବ୍ୟବହାରର ସୀମା ଭଙ୍ଗ କରି, ଧର୍ମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଧର୍ମର ଅଙ୍କୁଶ ଛାଡ଼ି ରାମ, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ହତ ହେଲି । ଏପରି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଥା କହ, କ’ଣ କହିପାରିବ ? ରାମ, ଏହି ପ୍ରତିପକ୍ଷ ଉପରେ ଦେଖାଇଥିବା ପ୍ରତାପ ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ଉପରେ କେଉଁଠି ଦେଖାଇଲ ? ମୋ ସହିତ ମୁକାବିଲା କରିଥାନ୍ତୁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାରି, ଆଜି ତୁମେ ଯମଙ୍କୁ ଦେଖିଥାନ୍ତୁ । କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଅଦୃଶ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ତୁମ ବାଣରେ ବଧ ହୋଇଲି, ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ମନୁଷ୍ୟ ଶୟନକାଳରେ ସାପରେ ଦଂଶିତ ହୁଏ । ଯଦି ସୁଗ୍ରୀବ ପ୍ରତି ତୁମର ସ୍ନେହ ଥିଲା ଏବଂ ଏହି କାରଣରେ ମୋତେ ମାରିଲ, ପ୍ରଥମେ ମୋତେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହିଥାନ୍ତୁ; ମୁଁ ଏକ ଦିନରେ ମାଇଥିଲୀକୁ ତୁମ ପାଇଁ ଫେରାଇ ଆଣିଦେଇଥାନ୍ତି । ମୁଁ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ, ତୁମ ଭାର୍ୟା ଅପହରଣକାରୀ ରାବଣଙ୍କୁ ବନ୍ଧି ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ନିଏଁ ଆଣିଦେଇପାରିଥାନ୍ତି । ମାଇଥିଲୀ ସମୁଦ୍ର ଜଳ କିମ୍ବା ପାତାଳରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିପାରିଥାନ୍ତି । ମୁଁ ଯଦି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ, ସୁଗ୍ରୀବ ରାଜ୍ୟ ପାଇବା ଉଚିତ୍; କିନ୍ତୁ ଏଭଳି ଅନ୍ୟାୟରେ ମୋତେ ମାରିବା ଅନୁଚିତ ।” ଏଭଳି ଅନ୍ତର୍ବେଦନା ଓ ବିଚାରରେ ବାଲୀ ତାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ କ୍ଷଣରେ ରାମଙ୍କୁ ଉପାଳମ୍ଭ କଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟର ଦୁଃଖ ଓ ଅସନ୍ତୋଷ ଉଜାଗର କଲେ ।