ଇନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର, ସୁନା ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା, ବିଶାଳ ଛାତି, ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବାହୁ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ମୁହଁ ଓ ସିଂହ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ବାଲି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ବିର ନିପତିତ ଅଗ୍ନିର ନିମିଳିତ ଶିଖା ପରି ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମହାପରାକ୍ରମୀ ହୋଇ, ଏହି ସମ୍ମାନିତ ବୀରଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଭାବେ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଏବେ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଓ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ବାଲି କିଛି କଠୋର କିନ୍ତୁ ନ୍ୟାୟନିଷ୍ଠ ଓ ଶିଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ଘାୟଳ ଓ ଦୀପ୍ତି ହ୍ରାସ ପାଇଥିବା ବାଲି, ଅନ୍ୟମାନ୍ୟ ଦାନବ ପରି ଅନ୍ତର୍ଦ୍ରଷ୍ଟି ହରାଇ, ଗର୍ବିତ ଓ ବିର ଭାବରେ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ— “ରାମ, ତୁମେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ଦର୍ଶନୀୟ, ତୁମେ କ’ଣ ଧର୍ମ ଲାଭ କଲେ ଏହିପରି ଏକ ଅସାବଧାନ ବିରକୁ ମାରି? ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଥିଲି, ତୁମ ପ୍ରହାରରେ ମୋର ଅନ୍ତ ହେଲା। ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ତୁମ ଦୟା, ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ, ଚୁକ୍ତିର ରକ୍ଷା, ନିଷ୍ଠା ଏହି ଗୁଣ ନାମ କରାଯାଏ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂଯମ, ଧୈର୍ୟ, ଧର୍ମ, ଶକ୍ତି, ସତ୍ୟ, ପରାକ୍ରମ—ଏହି ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ଗୁଣ, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦିଅ ମଧ୍ୟ। ଏପରି ଗୁଣ ଓ ଉତ୍ତମ କୁଳ ଦେଖି, ମୋତେ ତାରା ରୋକିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ମିଳିଲି। ମୁଁ ଭାବିଥିଲି, ତୁମେ ଏଠାରେ ନାହ, ଏହିପରି ଅସାବଧାନ ଓ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ମୋତେ ଆକ୍ରମଣ କରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଧର୍ମଧ୍ୱଜ ଭାବେ ଚିହ୍ନିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଧର୍ମମୟ, ଘାସରେ ଢାକିଥିବା କୂଆ ପରି। ତୁମେ ଧର୍ମୀ ରୂପ ଧରି ଅଧର୍ମ କରୁଛ, ଅଗ୍ନି ପରି ଗୁପ୍ତ ଅସତ୍ୟ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିପାରିନି। ମୁଁ ତୁମ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ନଗରରେ ଅପରାଧ କରିନାହିଁ; ତେବେ ମୋ ଦୋଷ ନଥିବା ବେଳେ କାହିଁକି ମୋତେ ହତ କଲେ? ମୁଁ ଏକ ବନବାସୀ ବନରେ ରହୁଥିବା ବାନର, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭୋଜନ କରେ, ତୁମ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁନାହିଁ, ଅନ୍ୟ ଜଣ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲି। ତୁମେ ରାଜନ୍ୟ, ପ୍ରଶଂସିତ, ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଛ। କିନ୍ତୁ କେଉଁ ଖ୍ଷତ୍ରିୟ, ଶିକ୍ଷିତ ଓ ସନ୍ଦେହ ଶୂନ୍ୟ, ଏପରି ନିଷ୍ଠୁର କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେ, ଧର୍ମର ଆବରଣ ରଖି? ତୁମେ ରଘୁବଂଶର, ଧର୍ମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏପରି ଉତ୍ତମ ଦେଖାଯିବା ସତ୍ୱେ ଅନୁଚିତ କାମ କାହିଁକି କରୁଛ? ମିଳନ, ଦାନ, କ୍ଷମା, ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ନିଷ୍ଠା, ବଳ—ଏହି ସବୁ ରାଜାଙ୍କ ଗୁଣ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ମଧ୍ୟ। ଆମେ ବନବାସୀ, ମୂଳ, ଫଳ, ମାଂସ ଖାଇଥିବା; ଏହି ଆମର ପ୍ରକୃତି, ତୁମେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଭୂମି, ସୋନା, ନାରୀ, ବିରୋଧ—ଏମିତି ଆକାଂକ୍ଷା ଯାହାରୁ ଲୋଭ ହୁଏ; ମୋ ବନର ଫଳ ଦେଖି ତୁମେ କ’ଣ ଲୋଭ କରିପାରିବ? ଶାସନ ଓ ସଂଯମ, ଦଣ୍ଡ ଓ କୃପା ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ରାଜଧର୍ମ ଅପବିତ୍ର ନୁହେଁ, ରାଜା କେବଳ ଇଚ୍ଛାରେ କାମ କରିନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଇଚ୍ଛାରେ ଚଳିତ, ଶୀଘ୍ର କ୍ରୋଧିତ, ଅସ୍ଥିର, ଧନୁଷ୍ ଓ ବାଣରେ ଲାଗିଥିବା। ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ମାନନାହ, ଧନ ଉପରେ ମନ ନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନୁଗତ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଅସ୍ଥିର। ମୋ ଦୋଷ ନଥିବା ବେଳେ ଏଠାରେ ମୋତେ ବାଣରେ ହତ କରି, ଧର୍ମଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ’ଣ କହିବ? ରାଜନ୍ୟ ହତ୍ୟା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା, ଗାଁ ହତ୍ୟା, ଚୋରି, ଜୀବ ହତ୍ୟା, ନାସ୍ତିକତା, ପରନାରୀ ସଂଗ—ଏହି ସମସ୍ତ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ଅପବାଦକ, କଞ୍ଜୁଷ, ବନ୍ଧୁ ଦ୍ରୋହୀ, ଗୁରୁପତ୍ନୀ ସଂଗୀ—ଏହି ଦୁଷ୍ଟମନା ନିଶ୍ଚୟ ନଶ୍ୱର। ମୋର ଚର୍ମ, କେଶ, ଅସ୍ଥି ଧର୍ମଜନଙ୍କ ପାଇଁ ଗ୍ରହଣୀୟ ନୁହେଁ; ମୋର ମାଂସ ଧର୍ମୀ ଲୋକ ଖାଇବେ ନାହିଁ। ପଞ୍ଚ ନଖୀ ପଞ୍ଚ ପଶୁ—ଶଳ୍ୟ, ଶଳ୍ୟକ, ଗୋଧି, ଶଶକ ଓ କୁମ୍ଭୀର—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଭୋଜ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ମୋ ଚର୍ମ ଅସ୍ଥି ଛୁଅନାହାନ୍ତି, ମୋ ମାଂସ ଖାନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ମୁଁ ପଞ୍ଚନଖୀ। ତାରା ମୋତେ ସତ୍ୟ ଓ ଶୁଭ କଥା କହିଥିଲେ, ସବୁ ଜାଣି; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋହରେ ପଡ଼ି, ଭାଗ୍ୟରେ ଅନୁଗତ ହୋଇ ପଡ଼ିଛି। ତୁମେ ରକ୍ଷକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଧରଣୀ ସତ୍ୟରେ ରକ୍ଷିତ ନୁହେଁ; ଧର୍ମପତି ସହିତ ଅନୁଚିତ ପତି ଥିବା ସତୀ ସ୍ତ୍ରୀ ପରି। ଚତୁର, ଦୁଷ୍ଟ, ନମ୍ର ଭାବ ଧାରଣ କରି, ପାପୀ ଭାବେ କେମିତି ତୁମେ ମହାତ୍ମା ଦଶରଥଙ୍କ ସନ୍ତାନ? ଆଚରଣ ରେଖା ଭଙ୍ଗ କରି, ଧର୍ମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି, ଧର୍ମର ଅଙ୍କୁଶ ଛାଡି, ମୁଁ ଏହି ରାମ, ମହାଗଜ ପରି, ଦ୍ୱାରା ହତ ହେଲି। ଏପରି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଧର୍ମଜନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ, ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ’ଣ କହିବ? ରାମ, ଏହି ପ୍ରତାପ ତୁମେ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଆମ ଉପରେ ଦେଖାଇଲ; ତୁମେ ତୁମ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧେ ଏପରି ସାହସ କାହିଁକି ଦେଖାଇନାହ? ଯଦି ଖୋଲା ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଥିଲା, ରାଜକୁମାର, ଆଜି ତୁମେ ମୋ ହାତରେ ନିହତ ହୋଇ ବୈବସ୍ବତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥାନ୍ତୁ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏପରି ପ୍ରବଳ ହୋଇ, ଅଦୃଶ୍ୟ ରୂପେ ତୁମ ବାଣରେ ହତ ହେଲି, ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲୋକ ଘୁମରେ ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ଦସିତ ହୁଏ। ଯଦି ସୁଗ୍ରୀବ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଦେଖାଇ ମୋତେ ହତ କଲ, ପ୍ରଥମେ ମୋତେ ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହିଥାନ୍ତୁ; ଏକ ଦିନରେ ମୁଁ ମୈଥିଲୀକୁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଣିଦେଇଥାନ୍ତି। ମୁଁ ତୁମ ପତ୍ନୀ ଅପହରଣକାରୀ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ରାବଣଙ୍କୁ ବନ୍ଧି, ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ତୁମ ପାଖକୁ ଜୀବନ୍ତ ଆଣିଦେଇଥାନ୍ତି। ଯଦି ମୈଥିଲୀ ସମୁଦ୍ର ଜଳ କିମ୍ବା ପାତାଳରେ ଥାନ୍ତି, ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ଶ୍ୱେତ କ୍ଷୁଦ୍ରା ପରି ତାଙ୍କୁ ନେଇଆସିଥାନ୍ତି।