ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଣରେ ବାଲି ଘାୟିତ ହେଲେ, ସେ ହଠାତ ଏକ କଟାଯାଇଥିବା ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ। ଗଭୀର ସୁନ୍ଦର ତାଳ ଓ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ବାଲି ତାଙ୍କ ଶରୀରର ଏକେକ ଅଙ୍ଗ ପ୍ରସାରିତ କରି ଭୂମିରେ ପଡିଥିଲେ, ଏକ ଦିପ୍ତିମାନ ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପରି। ବନର ଏହି ବାନର ଓ ଭାଲୁ ମଧ୍ୟର ନାୟକ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲାପରେ, ପୃଥିବୀର ଦିପ୍ତି ଶୁନ୍ୟ ହେଇଗଲା, ଏକ ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ଆକାଶ ପରି। ଭୂମିରେ ଶୟାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବାଲିଙ୍କ ଶରୀରର ଦିପ୍ତି, ପ୍ରାଣ, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରାତାପ କ୍ଷୟ ହୋଇନଥିଲା। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ମାଳା, ମଣି ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ଏହି ବାନର ନାୟକଙ୍କ ପ୍ରାଣ, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲା। ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ବାଲି ଏକ ସାନ୍ଧ୍ୟା ମେଘପରି ଦିପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମାଳା, ଶରୀର ଓ ରାମଙ୍କ ବାଣ—ଏହି ତିନିଟି ଶୋଭା ଏକାଠି ତାଙ୍କର ଶୟାନ ଦେହରେ ଦିପ୍ତିମାନ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ବାଣ, ଯାହା ରାମଙ୍କ ଧନୁରୁ ନିସ୍କାସିତ, ବୀରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଥାଏ, ବାଲିଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ଉଠାଇ ନେଲା। ଯେପରି ଜ୍ୱାଳା ଶୁନ୍ୟ ଅଗ୍ନି, କିମ୍ବା ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେବାପରେ ଯୟାତି ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପଡିଯାଉଛନ୍ତି, ବାଲି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭୂମିରେ ପଡିଯାଇଥିଲେ। ଯେପରି ସମୟ ଶେଷ ହେଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭୂମିରେ ପଡିଯାଉଛି, କିମ୍ବା ଦୁର୍ଜୟ ଇନ୍ଦ୍ର, କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳ ଉପେନ୍ଦ୍ର, ବାଲି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ପଡିଯାଇଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ବିସ୍ତୃତ ଛାତି, ପ୍ରବଳ ଭୁଜା, ଦିପ୍ତିମାନ ମୁହଁ ଓ ସିଂହ ପରି ଆଖି ଥିବା ବାଲି ଭୂମିରେ ପଡିଯାଇଥିଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ବୀର ବାଲି ଏକ ଶାନ୍ତ ଅଗ୍ନିପରି ଭୂମିରେ ଶୟାନ ଥିଲେ। ଦୁଇ ଭାଇ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୃଦୁ ଭାବରେ ଏହି ସମ୍ମାନିତ ବୀରଙ୍କୁ ଦେଖି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ବାଲି କିଛି କଠୋର କିନ୍ତୁ ନ୍ୟାୟ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଶିଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ। ଘାୟିତ ହୋଇ, ଦିପ୍ତି କ୍ଷୟ, ଚେତନା ହରାଇ, ଏକ ବଧ ହୋଇଥିବା ଦାନବପରି, ବାଲି ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଯୁଦ୍ଧ ଗର୍ବରେ କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ତୁମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଦେଖିବାକୁ ଭଲ, ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର; ଏଠାରେ ଏକ ଦୂର୍ବଳ ଅବସ୍ଥାରେ ମୋତେ ମାରି ତୁମେ କଣ ନ୍ୟାୟ ପାଇଲା? ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ରୋଧିତ ଥିଲି, ତୁମ ପାଇଁ ମୋ ଶେଷ ହେଲା। ତୁମେ କରୁଣାମୟ, ଦୃଢ ନିଶ୍ଚୟ, ବାଚନ୍ଦାନ୍ତ, ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ—ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ ଜଣେ ଏହି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଅନ୍ତର୍ୟମ, ସଂୟମ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଧର୍ମ, ଦୃଢତା, ସତ୍ୟ, ପ୍ରତାପ—ରାଜାଙ୍କ ଗୁଣ ଏହି; ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ମଧ୍ୟ। ଏହି ଗୁଣ ଓ ଉତ୍ତମ ବଂଶ ଭାବି, ମୁଁ ତାରାଙ୍କ ନିରୋଧ ଶୁଣିଲି, ତଥାପି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲି। ମୁଁ ଭାବିଥିଲି, ତୁମେ ମୋତେ ଅନ୍ୟ ପାଣିରେ, କ୍ରୋଧିତ ଓ ଅସାବଧାନ ଅବସ୍ଥାରେ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିନଥିଲି। ମୁଁ ଜାଣିଛି, ତୁମେ ଧର୍ମର ପ୍ରତୀକ, କିନ୍ତୁ ଅଧର୍ମୀ; ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ଘାସରେ ଢାକା ଉପରି ଏକ କୁଏଁ ପରି। ଧର୍ମୀ ରୂପରେ ଦୁଷ୍ଟ, ଅଗ୍ନିରେ ଲୁଚିଥିବା ପରି; ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନି ପାରୁନାହିଁ, ଧର୍ମର ଅଭିନୟରେ ଲୁଚିଥିବା। ତୁମ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ନଗରରେ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲି, ମୁଁ କେବେ ତୁମକୁ ଅବହେଳା କରିନଥିଲି—ତେବେ ତୁମେ ମୋତେ ଅପରାଧ ନଥିବା ବେଳେ କିଏ ମାରିଛ? ମୁଁ ଏକ ବନର ବାନର, ସଦା ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଉଛି, ଏଠାରେ ତୁମ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁନାହିଁ, ଅନ୍ୟ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛି। ତୁମେ, ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଦେଖିବାକୁ ଭଲ, ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଛ; ଏହି ଚିହ୍ନ ସବୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। କେଉଁ ଯୋଧା, ବିଶ୍ୱାସୀ ଓ ଶିକ୍ଷିତ, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ, ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ ଭିତରେ ଲୁଚି, ଏପରି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବ? ତୁମେ ରଘୁବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ, ଧର୍ମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତେବେ ତୁମେ ଏପରି ଅର୍ଥହୀନ କାର୍ଯ୍ୟ କିପାଇଁ କରୁଛ? ମିଳନ, ଦାନ, ସହିଯୋଗ, ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ଅଟୁଟତା, ପ୍ରତାପ—ରାଜାଙ୍କ ଗୁଣ ଏହି; ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ମଧ୍ୟ। ଆମେ ବନବାସୀ, ରାମ, ମୂଳ, ଫଳ ଓ ମାଂସ ଉପରେ ଜୀବନ୍ତ; ଏହା ଆମର ସ୍ୱଭାବ, ତୁମେ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜା। ଭୂମି, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ, ନାରୀ, ଦ୍ୱେଷ ଏହି ଅଭିଲାଷାର କାରଣ; ମୋର ଫଳ ଉପରେ ତୁମେ କଣ ଲୋଭ ରଖିଛ? ଶାସନ ଓ ସଂୟମ, ଦଣ୍ଡ ଓ ଆନୁଗ୍ରହ, ରାଜାଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ; ରାଜାଙ୍କ ଚରିତ୍ର କଳୁଷିତ ହୁଏନାହିଁ—ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ଚାହିଦା ଉପରେ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଚାହିଦାରେ ବସି, ଶୀଘ୍ର କ୍ରୋଧିତ, ଅସ୍ଥିର, ତୁମ ରାଜଚରିତ୍ର ମିଶ୍ରିତ; ଧନୁ ଓ ବାଣରେ ଆସକ୍ତ। ତୁମେ ଧର୍ମର ସମ୍ମାନ କରୁନାହିଁ, ଧନରେ ମନ ନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଚାହିଦାରେ ବସି, ତୁମେ ବିକ୍ରିୟାଶୀଳ। ମୋତେ ଏଠାରେ ବାଣରେ ମାରି, ମୁଁ ଅପରାଧୀ ନୁହେଁ, ରାମ, ତୁମେ କଣ କହିବା? ଏପରି ଲଜ୍ଜାଜନକ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଧର୍ମୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଣ କହିବା? ଏକ ରାଜାହନ୍ତା, ବ୍ରାହ୍ମଣହନ୍ତା, ଗୋହନ୍ତା, ଚୋର, ଜୀବହନ୍ତା, ନାସ୍ତିକ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଜାୟାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ—ସମସ୍ତେ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ଉପଦେଶକୁ ଦ୍ରୋହ କରିବା, କଞ୍ଜୁସ, ମିତ୍ରଦ୍ରୋହୀ, ଉପାଧ୍ୟାୟାଙ୍କ ଶୟନକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବା—ଏହି ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଧର୍ମୀମାନେ ମୋର ଚର୍ମ, କେଶ, ଅସ୍ଥି ଗ୍ରହଣ କରିନାହିଁ, ତୁମ ପରି ଧର୍ମୀମାନେ ମୋ ମାଂସ ଖାନ୍ତି ନାହିଁ। ପଞ୍ଚ ନଖୀ ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଭୋଜ୍ୟ—ସୀମା, କଣ୍ଟକ, ଗୋସାପ, ଖରା, ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି କଞ୍ଚୁଆ। ବିବେକୀମାନେ ମୋର ଚର୍ମ ଓ ଅସ୍ଥି ଛୁଇନାହିଁ, ରାମ, ମୋ ମାଂସ ଖାନ୍ତି ନାହିଁ; ତଥାପି ମୁଁ ପଞ୍ଚ ନଖୀ ହେଉଛି, ମୋତେ ମାରିଦେଇଛ। ତାରା, ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ କହିଥିଲେ ଓ ମୋର ଭଲ ପାଇଁ କହିଥିଲେ, ସେ ଜାଣିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋହରେ ପଡି, ଭାଗ୍ୟରେ ବସି, ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଁଚିଲି।