ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ସତରେ ସର୍ଗର ଏହି ଉତ୍ତମ କଥାକୁ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ତେବେ, ଯେତେବେଳେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଶୂରବୀର ବାଲି ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଆଘାତ ପାଇ ହଠାତ୍ ଭାବରେ ବୃକ୍ଷ କାଟି ଦିଆଯାଏପରି ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ। ସେ, ତପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷଣରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ତଳେ ଲମ୍ବା ହୋଇ ଭୂମିରେ ଶୟାନ ହେଲେ, ଜଣେ ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜପତାକା ତା’ର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇ ଭୂମିରେ ପଡିଥିବାପରି। ମନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଭାଲୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଲି ଭୂମିକୁ ପଡିଯିବା ସହିତ ସାରା ପୃଥିବୀ ଅନ୍ଧକାର ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ଆକାଶରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ତଥାପି, ଭୂମିରେ ପଡିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବାଲିଙ୍କ ଦେହର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ପ୍ରାଣ, ଶକ୍ତି ଓ ପରାକ୍ରମ କେବେ ହ୍ରାସ ପାଇଲା ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ରତ୍ନ ଖଚିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ, ଶକ୍ତି ଓ କୀର୍ତିକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲା। ସେଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ସହିତ ବାଲି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ଯେପରି ଲାଲ ଆଲୋକରେ ଝଲମଲେଇଥିବା ପ୍ରାନ୍ତବେଳାର ମେଘ। ମାଳା, ଦେହ ଏବଂ ତୀର—ଏହି ତିନିଟି ଅଳଙ୍କାର ତାଙ୍କ ପଡିଥିବା ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଥିଲା। ରାମଙ୍କ ଧନୁରୁ ବିମୋଚିତ ଏହି ଶସ୍ତ୍ର ଶୂରବୀରଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ଦ୍ୱାର ଉଦ୍ଘାଟିତ କରି, ବାଲିଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଗତି ଦେଲା। ବାଲି ଏପରି ପଡିଥିଲେ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ନିଭିଯାଏ, କିମ୍ବା ଯୟାତି ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେବା ପରେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଫେଲିଦିଆଯାଏ। ସେ, ଯେପରି ଯୁଗ ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭୂମିକୁ ଲୁଡ଼ିଯାଏ, କିମ୍ବା ଦୁର୍ଜୟ ଇନ୍ଦ୍ର, କିମ୍ବା ଦୁର୍ନିବାର ଉପେନ୍ଦ୍ର, ସେହିପରି ଭୂମିରେ ଶୟାନ ହେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର ବାଲି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳାରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ବିସ୍ତୃତ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ, ପ୍ରବଳ ବାହୁ, ଦୀପ୍ତିମାନ ମୁହଁ ଓ ସିଂହ ପରି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ଏହିପରି ଭାବରେ ପଡିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ପଡିଥିବା ବୀରଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ—ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ନିଭିଯାଇଛି। ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ, ଶୂରବୀର ଓ ମୃଦୁଭାବରେ, ଏହି ପ୍ରଶଂସିତ ବୀରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଓ ପ୍ରବଳ ବଳ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ବାଲି କିଛି କଠିନ କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ ଭିତ୍ତିକ ବାକ୍ୟ କହିଲେ। ତୀର ଆଘାତରେ ଦୀପ୍ତି ହ୍ରାସ ପାଇଥିବା, ଚେତନା ହରାଇଥିବା ବାଲି, ଯୁଦ୍ଧ ଉପରେ ଗର୍ବିତ ଏବଂ ଧୈର୍ୟ ଧାରଣ କରି, ଯୁକ୍ତି ଭିତ୍ତିକ ବାକ୍ୟ କହିଲେ— “ହେ ରାଜପୁତ୍ର ରାମ! ତୁମେ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଓ ଦର୍ଶନୀୟ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ପିଠି ଦେଇ ରହିଲି ବେଳେ ମୋତେ ମାରି, କେଉଁ ଧର୍ମ ଲାଭ କଲ? ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତୁମ ତୀରରେ ନିହତ ହୋଇଛି। ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ତୁମ ଦୟା, ଦୃଢ ସଙ୍କଳ୍ପ, ଚୁକ୍ତିର ପାଳନ, ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଖ୍ୟାତି ରହିଛି। ଶମ, ଦମ, କ୍ଷମା, ଧର୍ମ, ଧୈର୍ୟ, ସତ୍ୟ, ଶୂରତା—ଏହିଗୁଡିକ ରାଜାଙ୍କ ଗୁଣ, ରାଜନ୍ୟ, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ମଧ୍ୟ। ଏହି ଗୁଣ ଓ ଉତ୍ତମ କୁଳ ଭାବି, ମୁଁ ତାରାଙ୍କ ରୋକିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆସିଥିଲି। ମୁଁ ଭାବିଥିଲି, ତୁମେ ଦୂରେ ଅଛ, ତେଣୁ ମୋତେ ଅନ୍ୟୋଂକ ହାତରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତୁମେ ଧର୍ମର ପ୍ରତୀକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ, ମୃଷ୍ଟ ଆଚରଣ କରୁଛ, ଯେପରି ଘାସରେ ଢାକା ଅପରିଚିତ କୂଆ। ତୁମେ ଧର୍ମମୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଷ୍ଟତା ଲୁଚାଇଛ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଲୁଚିଥାଏ। ଏହିପରି ଅଭିନୟ ଧରି ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିପାରୁନି। ତୁମ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ନଗର ମଧ୍ୟେ ମୁଁ କେବେ ଅପରାଧ କରିଥିଲି କି? ମୁଁ ତୁମକୁ ଅବହେଳା କରିନଥିଲି, ତେଣୁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ହତ୍ୟା କଲ? ମୁଁ ଏକ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ବାନର, ଫଳମୂଳ ଭୋଜନ କରି, ତୁମ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁନଥିଲି, ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧରତ ଥିଲି। ତୁମେ ରାଜପୁତ୍ର, ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ, ଦର୍ଶନୀୟ, ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଛ, ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଉଛି। କିନ୍ତୁ କେଉଁ ଶୂରବଂଶୀ, ଶିକ୍ଷିତ ଓ ସନ୍ଦେହଶୂନ୍ୟ ପୁରୁଷ ଏପରି କୠର୍ତ୍ୟ କରିପାରିବେ—ଧର୍ମ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରି ଏତେ ନିଷ୍ଠୁର କାର୍ଯ୍ୟ? ତୁମେ ରଘୁବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ଧର୍ମ ଲୋକରେ ଖ୍ୟାତି ରଖ, ତେବେ ତୁମେ କାହିଁକି ଏପରି ଅଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କଲ? ମିଳନ, ଦାନ, କ୍ଷମା, ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ଧୈର୍ୟ, ପରାକ୍ରମ—ଏହିଗୁଡିକ ରାଜାଙ୍କ ଗୁଣ, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ମଧ୍ୟ। ଆମେ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁଥିବା ବାନର, ମୂଳ, ଫଳ ଓ ମାଂସ ଖାଇଥାଉ, ଏହା ଆମ ପ୍ରକୃତି; ତୁମେ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ମହାପୁରୁଷ, ଲୋକଙ୍କ ନାଥ। ଭୂମି, ସୁନା, ନାରୀ, ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର କାରଣ—ଏହିଗୁଡିକ ଇଚ୍ଛାର ଉତ୍ସ; ଏଠାରେ ମୋ ଅରଣ୍ୟର ଫଳ ଉପରେ ତୁମର କଣ ଲୋଭ? ଶାସନ, ନିଗ୍ରହ, ଦଣ୍ଡ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ—ଏହିଗୁଡିକ ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ରାଜଧର୍ମ ଅପବିତ୍ର ନୁହେଁ—ରାଜାମାନେ କେବେ ମାତ୍ର ଇଚ୍ଛାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଇଚ୍ଛାରେ ଚଳିତ, କ୍ରୋଧିତ, ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ତୁମ ରାଜଧର୍ମ ମିଶ୍ରିତ; ଧନୁର୍ବାଣରେ ଆସକ୍ତ। ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଗୌରବ ଦେଉନାହାଁ, ଧନରେ ମନ ନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କାମନାରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ପଥଭ୍ରଷ୍ଟ। ମୋତେ ଏଠାରେ ତୀରରେ ନିହତ କରି, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଥିବାବେଳେ, ଏପରି ଅପରାଧ କରି ଧର୍ମଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଣ କହିବ? ରାଜା ହନ୍ତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା, ଗାଈ ହନ୍ତା, ଚୋର, ଜୀବ ହନ୍ତା, ନାସ୍ତିକ ଓ ପରସ୍ତ୍ରୀ ଗମନ କରୁଥିବା—ଏହି ସମସ୍ତେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଅପବାଦକାରୀ, କଞ୍ଜୁଷ, ବନ୍ଧୁଦ୍ରୋହୀ, ଗୁରୁପତ୍ନୀ ଗମନ କରୁଥିବା—ଏହି ଦୁଷ୍ଟମନ୍ଥିରା ନିଶ୍ଚୟ ନଶ୍ୱର। ମୋ ଚର୍ମ, ଲୋମ, ଅସ୍ଥି ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ମୋ ମାଂସ ଧର୍ମିକମାନେ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ପଞ୍ଚନଖୀ ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣୀ—ଶଳ୍ୟ, ଶୂକର, ଗୋଧି, ଶଶକ, ଓ କୁମ୍ଭୀର—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଭୋଜନ କରିପାରନ୍ତି।