ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିଲେ, ସୁଗ୍ରୀବ—ବାନରମାନ୍ୟଙ୍କ ରାଜା—ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୁର୍ବଳ ହେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ଚାରିପଟେ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇଁ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ସେହି ସମୟରେ, ମହାତ୍ମା ରାମ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଏହି ବିପନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ଭାଲିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରି, ନିଜ ଧନୁର ଉପରେ ଏକ ଶର ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ। ଏହାପରେ, ସେ ଜହରି ନାଗ ଭଳି ଏକ ଶର ଧନୁରେ ଲଗାଇ, ପୂରା ଶକ୍ତିରେ ତାଣିଲେ—ଏଉଁ ଭାବରେ, ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ଦେବତା କାଳଚକ୍ରକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଦେଉଛନ୍ତି। ରାମଙ୍କ ଧନୁର ତାର ଝଣ୍କାରରେ, ଦେବତାମାନେ, ଚିତ୍ରରଥ ଉପରେ ବସିଥିବା ଏବଂ ମୃଗମାନେ, ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତରେ ଅସ୍ତିରତା ହୁଏ, ସେଭଳି ଭାବରେ ପଳାଇଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାଘବଙ୍କ ରହସ୍ୟମୟ ଶର, ବିଜୁଳି ଭଳି ଜ୍ଵାଳାମୟ ଏବଂ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା, ଭାଲିଙ୍କ ଛାତିରେ ଗଭୀର ଆଘାତ କଲା। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏହି ଘାଏରେ, ଭାଲି—ଅତିଶୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବାନର ରାଜା—ତୁରନ୍ତ ଭୂମିକୁ ଢଳିପଡ଼ିଲେ। ସେ ଏପରି ଢଳିଗଲେ, ଯେପରି ଆଶ୍ୱୟୁଜ ମାସରେ ଚନ୍ଦ୍ରପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜପତାକା ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଯାଏ, ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ସ୍ମୃତି ହରାଇଯାଏ, ଏବଂ ଗଳା ଅଶ୍ରୁରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଦୁଃଖର ସ୍ୱରରେ କ୍ରମେ କଥା କହିଲେ। ମାନବମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେପରି କାଳାନ୍ତେ ସଂହାରକ ଶର ଛାଡ଼ନ୍ତି, ତେଣୁ ରାମ ଏହି ଶରକୁ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଓ ରୌପ୍ୟରେ ଶୋଭିତ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରୁଥିବା ଏବଂ ହରାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଅଗ୍ନି ଓ ଧୂଆଁ ନିସ୍ସରଣ ଭଳି ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏହି ଶର ଆଘାତରେ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇ, ବାସବପୁତ୍ର ଭାଲି, ଜୟନ୍ତ ଅଶୋକ ଗଛ ପବନରେ ଦୋଳିଥିବା ଭଳି, ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିକୁ ଢଳିପଡ଼ିଲେ—ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଯାଏ। ଏବେ ଶୁଣ, ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ସପ୍ତଦଶ ସର୍ଗ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ଭାଲି, ରାମଙ୍କ ଶର ଆଘାତରେ ଅତି ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଏକ କଟା ଗଛ ଭଳି ଭୂମିକୁ ଢଳିପଡ଼ିଲେ। ସେ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣର ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଭୂମିରେ ପ୍ରସାରିତ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ଭଳି ଜ୍ୟୋତି ଛାଡ଼ି ଏ ଭୂମିକୁ ଢଳିପଡ଼ିଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ବାନର ଓ ରିକ୍ଷମାନ୍ୟଙ୍କ ରାଜା ଭୂମିକୁ ଢଳିଲେ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆଛନ୍ନ ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ଆକାଶରୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଦେହର ଉଜ୍ୱଳତା, ପ୍ରାଣ, ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ପ୍ରତାପ କ୍ଷୟ ହେଲା ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ସୁନାର ମାଳା, ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ଶୋଭିତ, ଏହି ବାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରାଣ, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାକୁ ରକ୍ଷା କଲା। ସେହି ସୁନାର ମାଳା ଧାରିଥିବା ଭାଲି, ସନ୍ଧ୍ୟା ମେଘ ଭଳି ଜ୍ୟୋତିର ଧାରାରେ ଆବୃତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମାଳା, ଦେହ ଓ ଯେଉଁ ଶର ତାଙ୍କ ଜୀବନ୍ଦାୟିନୀ ସ୍ଥାନକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କଲା—ଏହି ତିନି ଶୋଭା ବିଶେଷ ତାଙ୍କ ଢଳିଥିବା ଦେହରେ ମଧ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା। ରାମଙ୍କ ଧନୁରୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଏହି ଅସ୍ତ୍ର, ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପଥ ଖୋଲିଦେଇଥାଏ, ଭାଲିଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତିକୁ ନେଇଗଲା। ସେଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧରେ ଢଳି, ଜ୍ୱାଳା ନିମିଳିଥିବା ଅଗ୍ନି ଭଳି ହୋଇଗଲେ, କିମ୍ବା ଯେପରି ବିଶ୍ୱପୁଜିତ ଯୟାତି ତାଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟରେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଚ୍ୟୁତ ହେଇଥିଲେ। ସେ ଏପରି ଭାବରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯୁଗାନ୍ତେ କାଳବଶରେ ଭୂମିକୁ ଢଳିଯାଏ, କିମ୍ବା ଦୁର୍ଜୟ ଇନ୍ଦ୍ର, କିମ୍ବା ଦୁର୍ବୋଧ୍ୟ ଉପେନ୍ଦ୍ର। ଇନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର ଭାଲି, ସୁନାର ମାଳାଧାରୀ, ଚୌଡ଼ା ବକ୍ଷ, ପ୍ରବଳ ବାହୁ, ଦୀପ୍ତିମାନ ମୁହଁ ଓ ସିଂହ ଭଳି ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ, ଏହିପରି ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ। ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଢଳିପଡ଼ିଥିବା ନାୟକଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇଲେ—ଏକ ନିମିଳିଥିବା ଅଗ୍ନି ଭଳି ତାଙ୍କୁ ଦୟାଭାବରେ ଦୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ, ବିରତାର ପରିଚୟ ଦେଇ, ସମ୍ମାନିତ ନାୟକଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ନିକଟରେ ଯାଇଥିଲେ। ଭାଲି, ରାଘବ ରାମ ଓ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ତଥାପି ନୀତିରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ସତ୍ୟ ଓ ଉଚିତ କଥା କହି, କ୍ରୁର ଶବ୍ଦରେ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଆଘାତରେ କ୍ଷୀଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହରାଇ, ଯେପରି ରାକ୍ଷସ ନିହତ ହୁଏ, ସେ ଯୁଦ୍ଧ ଗର୍ବରେ ଏବଂ ନ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ କଥା କହିଲେ— "ତୁମେ, ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଦର୍ଶନୀୟ, ନରପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର—ମୋତେ ପିଛୁ ଘୁରି ମାରି, କଣ ଧର୍ମ ଲାଭ କଲ? କାରଣ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ରୋଷାନ୍ୱିତ ଥିଲି, ତୁମ ପ୍ରଭାବରେ ମୋର ଅନ୍ତ ହେଲା।" "ଦୟାଳୁ, ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ, ଚୁକ୍ତିରେ ଅଟୁଟ, ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅବିଚଳ—ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ ଜନ ତୁମ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।" "ସଂଯମ, ନିଗ୍ରହ, ଧୈର୍ୟ, ଧର୍ମ, କ୍ଷମା, ସତ୍ୟ, ପ୍ରତାପ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ରାଜାଙ୍କ ଗୁଣ, ଏବଂ ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ମଧ୍ୟ।" "ଏହି ଗୁଣ ଓ ଉତ୍ତମ ବଂଶ ବିଚାର କରି, ମୁଁ ତାରାଙ୍କ ନିରୋଧ ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆସିଲି।" "ମୁଁ ଭାବିଥିଲି, ତୁମେ ମୋତେ ପିଛୁଘାତ କରିବେନାହିଁ, ଏହିପରି ଚିନ୍ତା ମୋ ମନରେ ଆସିଥିଲା ଯେତେବେଳେ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିନଥିଲି।" "ମୁଁ ଜାଣିଛି, ତୁମେ ଧର୍ମଧ୍ୱଜ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଧର୍ମ ପରାୟଣ, କ୍ରୁର କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ, ଘାସ ଛାଡ଼ି ଢାକିଥିବା କୂଏଁ ଭଳି।" "ଧର୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଚଳାକ ଅଧର୍ମୀ, ଅଗ୍ନି ଭଳି ଗୁପ୍ତ ଅଛ, ଏହିପରି ଧର୍ମ ଛଳରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପରିଚୟ କରିପାରିନି।" "ତୁମ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ନଗରରେ ମୁଁ କେବେ ଅପରାଧ କରିଲି, ତୁମକୁ ଅବହେଳା କରିନି, ତାହେଲେ ଅପରାଧ ନଥିବା ମୋତେ କାହିଁକି ମାରିଲେ?" "ମୁଁ ଏକ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ବାନର, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଜୀବିକା ଚାଲେଇଥିବା, ଏଠି ତୁମ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁନାହିଁ, ଅନ୍ୟ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲି।" "ତୁମେ, ନରପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଦର୍ଶନୀୟ, ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଛ, ଏହା ସବୁଠୁ ସ୍ପଷ୍ଟ।" "କେଉଁ ଯୋଦ୍ଧା, କ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ, ଶିକ୍ଷିତ ଓ ସନ୍ଦେହ ଶୂନ୍ୟ, ଧର୍ମ ଚିହ୍ନ ଛାଡ଼ି ଏପରି କ୍ରୁର କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବ?