ଅନ୍ତର୍ଗତ କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏହି ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତ ଦୃଶ୍ୟରେ, ଦୁଇ ଜଣ ବନବାସୀ ବାନର—ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାଲି—ଉଭୟ ରକ୍ତରେ ଲିପ୍ତ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଦହାଡ଼ି ଦହାଡ଼ି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ମেঘମାନଙ୍କ ପରି ଗଜ୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅଶାନ୍ତି ଚାଲିଥିଲା। ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ରାଘବ ରାମ ଦେଖିଲେ ଯେ ସୁଗ୍ରୀବ, ବାନରମୁଖ୍ୟ, ଦୃଶ୍ୟମାନ ଭାବରେ ଦୁର୍ବଳ ହେଉଛନ୍ତି; ସେ ବାରମ୍ବାର ଚାରିପାଖରେ ଦେଖୁଥିଲେ, ଆଶଙ୍କା ଓ ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୁ ହେଉଛନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ମହାତ୍ମା ରାମ ତାଙ୍କର ତୀରକୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ, ବାଲିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରି। ତା’ପରେ ରାମ, ଏକ ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ପରି ତୀରକୁ ଧନୁରେ ଲଗାଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତାଣିଲେ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା କାଳଚକ୍ର ଘୁଳାଯିବା ପରି ଲାଗିଲା। ଧନୁର ତାଣିର ଶବ୍ଦରେ, ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ମୃଗମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଇ, ଏକ ଯୁଗର ଶେଷ ପରି ଅସ୍ତିର ହେଇ ଉଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ରାଘବଙ୍କ ତୀର, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଉଜ୍ୱଳ ଓ ବଜ୍ର ପରି ଗର୍ଜନ କରି, ବାଲିଙ୍କ ଛାତିରେ ଜୋରଦାର ଭାବରେ ଲାଗିଲା। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତୀରର ଘାତରେ, ବାଲି, ବନରର ରାଜା ଓ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ଚାହିଁ ପଡ଼ିଗଲେ। ଆଶ୍ୱୟୁଜ ଋତୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଦିନରେ ଇନ୍ଦ୍ରର ପତାକା ପଡ଼ିଯିବା ପରି, ମହିମା ହୀନ ଓ ଅସ୍ତିର, ବାଲି ଗଳା ଭରି ଅଶ୍ରୁ ନିକ୍ଷେପ କରି, ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ଶବ୍ଦ କରିଥିଲେ। ସେହି ମହାପୁରୁଷ ରାମ, କାଳର ଶେଷରେ ବିନାଶକାରୀ ପରି, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଓ ରୂପାରେ ଶୋଭିତ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକାରୀ ତୀରକୁ ଏକାଧିକ ଶକ୍ତିରେ ଛାଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ହରା ମୁଁହରୁ ଅଗ୍ନି ଓ ଧୂଆଁ ବିସର୍ଜନ କରେ। ବାଲି, ଭାରୀ ରକ୍ତ ଧାରାରେ ଭିଜି, ପ୍ରବଳ ପବନରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଫୁଲ ଆଶୋକ ଗଛ ପରି, ଅବଚେତନ ହେଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରର ପତାକା ପରି ଭୂମିରେ ଚାହିଁଗଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ନୂତନ ସର୍ଗା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ସତ୍ୟ ଓ ଶୋଭାୟମାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ସପ୍ତଦଶ ସର୍ଗା। ଏଠି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ବାଲି, ରାମଙ୍କ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇ, ଏକ କାଟି ଦିଆଯାଇଥିବା ଗଛ ପରି ଅଚିରେ ଭୂମିରେ ଚାହିଁଗଲେ। ତାଙ୍କର ଦେହ, ଜଳନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣର ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ଏକ ଆଲୋକ ହୀନ ଇନ୍ଦ୍ର ପତାକା ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା। ବାନର ଓ ଭାଲୁ ମଧ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ବାଲି ଭୂମିରେ ଚାହିଁଗଲେ, ଏହି ଦେଖି ବିଶ୍ୱର ଶୋଭା ଅପସ୍ତିର ହେଇଗଲା; ଏକ ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ଆକାଶ ପରି ଲାଗିଲା। ତାଙ୍କ ଦେହ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ମହିମା, ଜୀବନ, ଶକ୍ତି, ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ ହାରାଇନଥିଲା। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଗୋଲ୍ଡ଼େନ୍ ଗାର୍ଲାଣ୍ଡ ଓ ମଣି ତାଙ୍କର ଜୀବନ, ଶକ୍ତି, ଓ ମହିମାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲା। ସେହି ଗାର୍ଲାଣ୍ଡ ସହିତ, ବାନରମୁଖ୍ୟ ବାଲି ଏକ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳର ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ପ୍ରଭାରେ ଶୋଭିତ। ତାଙ୍କର ଗାର୍ଲାଣ୍ଡ, ଦେହ ଓ ଘାତି ଲାଗିଥିବା ତୀର—ଏହି ତିନିଟି ସଜାବଟି ତାଙ୍କର ପଡ଼ିଥିବା ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ୱଳ କରୁଥିଲା। ରାମଙ୍କ ଧନୁରୁ ବିଦିତ ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ଯୋଧାମାନେ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଥିବା ପରି, ବାଲିଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ନେଇଗଲା। ବାଲି, ଏପରି ବିଧିରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଚାହିଁଗଲେ, ଏକ ନିର୍ବିକାଶ ଅଗ୍ନି ପରି, କିମ୍ବା ଯୟାତିଙ୍କ ପରି ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଶେଷରେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଚାହିଁପଡ଼ିଥିବା; କିମ୍ବା ଏକ ଯୁଗ ଶେଷରେ ଭୂମିରେ ଚାହିଁପଡ଼ିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଦୁର୍ଲଭ ଉପେନ୍ଦ୍ର ପରି ଅସ୍ତିର ହେଇଗଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର ବାଲି, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଗାର୍ଲାଣ୍ଡରେ ଶୋଭିତ, ବିସାଳ ଛାତି, ପ୍ରବଳ ବାହୁ, ଦୀପ୍ତିମାନ ମୁଖ ଓ ସିଂହ ପରି ଚୋଉ ଆଖି ସହିତ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଏହି ଅଗ୍ନି ଶାନ୍ତ ହେଇଯିବା ପରି, ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ଦୁଇ ଭାଇ, ମହାପ୍ରାକ୍ରମୀ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତ ନାୟକ ବାଲିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବାଲି ରାମ, ରଘୁବଂଶୀ, ଓ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, କ୍ଷୁଭ୍ଧ ଶବ୍ଦ କଲେ, କିନ୍ତୁ ସମ୍ମାନ ଓ ଧର୍ମରେ ଆଧାରିତ। ଘାତ ପାଇ, ଦୀପ୍ତି ହୀନ ଓ ଅବଚେତନ ଦେହରେ, ତିନି ବିଚାରପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦ କଲେ, ଯୁଦ୍ଧର ଗର୍ବ ଓ ଧୃଢତା ସହିତ। "ତୁମେ, ପ୍ରଶିଦ୍ଧ ଓ ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଏଠି କଣ ଧର୍ମ ଲାଭ କଲା? ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ରୂଷ୍ଟ ହୋଇ, ତୁମର ଘାତରେ ଶେଷ ହୋଇଗଲି।" "କ୍ରୁପାଳୁ, ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା, ଚୁକ୍ତିର ରକ୍ଷକ, ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟଳ—ଏହି ମହିମା ତୁମ ନାମରେ ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ ଜନ କହନ୍ତି।" "ସଂଯମ, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଧୈର୍ୟ, ଧର୍ମ, ଶକ୍ତି, ସତ୍ୟ, ପ୍ରାକ୍ରମ—ଏହି ରାଜାଙ୍କ ଗୁଣ, ଏବଂ ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ମଧ୍ୟ।" "ଏହି ଗୁଣ ଓ ଉଚ୍ଚ ଉତ୍ପତି ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ତାରାଙ୍କ ନିରୋଧ ପରି ମଧ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିଲି।" "ତୁମେ ମୋତେ, ରୂଷ୍ଟ ଓ ଅସାବଧାନ ଅବସ୍ଥାରେ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଘାତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖି ନଥିଲି, ଏହି ଚିନ୍ତା ମୋ ମନରେ ଆସିଲା।" "ମୁଁ ଜାଣିଛି, ତୁମେ ଧର୍ମର ପ୍ରତୀକ, କିନ୍ତୁ ଅଧର୍ମ, ଦୁଷ୍ଟ ଚାଳ ରେ, ଏକ ଘାସରେ ଢକା କୁଆ ପରି।" "ଧର୍ମୀ ରୂପରେ ଦୁଷ୍ଟ, ଅଗ୍ନିରେ ଢକା ଲୁଚିଥିବା ପରି—ଏହି ଚାଳିସାହିତ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିପାରି ନଥିଲି।" "ତୁମ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ନଗରରେ, ମୁଁ କେବେ ଅପରାଧ କରିଲି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅବହେଳା କରିନଥିଲି—ତେବେ କାହିଁକି ମୋପରି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଅବସ୍ଥାରେ ଘାତ କରିଲା?" "ମୁଁ ଏକ ବନବାସୀ ବାନର, ସଦା ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ, ଏଠି ତୁମ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁନାହିଁ, ଅନ୍ୟ ଏକ ସହିତ ପ୍ରତିଯୁଦ୍ଧ କରୁଛି।" "ତୁମେ, ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପ୍ରଶିଦ୍ଧ ଓ ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଛ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏହି ଚିହ୍ନ।" "କେଉଁ ଯୋଧା, ଶିକ୍ଷିତ ଓ ସନ୍ଦେହ ହୀନ, ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ ଲୁଚି, ଏପରି କ୍ରୁର କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବ?" "ତୁମେ ରଘୁବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ, ଧର୍ମରେ ପ୍ରଶିଦ୍ଧ; ତେବେ ଏପରି ଉଚିତ ନ ଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କାହିଁକି କରୁଛ?