ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ବିନାଶକ ରାକ୍ଷସମାନେଂକୁ ବଧ କଲେ, ସେବେଳେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ହେବା ରାମଙ୍କୁ ସେଠାରେ ମୁନିମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଜୟ ପରେ ଯେପରି ସମ୍ମାନିତ କରିଥିଲେ, ସେପରି ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଚାରିଦିଗ ଅସୁର କ୍ଲେଶ ହୁଏନି ଦେଖି, କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ବାହୁବଳୀ, ମୋର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହେଲା; ତୁମେ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିଛ। ହେ ମହାନ ନାୟକ, ତୁମେ ଏହି ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମକୁ ପବିତ୍ର କରିଛ।”— ଏଭଳି ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସଂଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା ପାଇଁ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଯାଇଥିଲେ। ଏପରେ, ସେଠାରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରି ଆନନ୍ଦରେ ଏକ ରାତି କାଟିଲେ। ପ୍ରଭାତେ ସ୍ନାନ, ନିତ୍ୟକ୍ରିୟା ଶେଷ କରି, ସେମାନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନେଂକୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ। ଦୁଇ ଭାଇ ଅଗ୍ନିସମାନ ତେଜସ୍ବୀ ମୁନିଙ୍କୁ ଶୁଭ ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ— “ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କର ଶେବକ; ଆମକୁ ଆଜ୍ଞା କରନ୍ତୁ, କ’ଣ କରିବାକୁ ଆମକୁ ଆଦେଶ ଦେବେ?” ଏମିତି କହିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମିଥିଲାର ରାଜା ଜନକ ଏବେ ଏକ ମହାଧର୍ମିକ ଯଜ୍ଞ କରିବେ; ଆମେ ସେଠାକୁ ଯିବା। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଆମ ସହିତ ଚଳ; ସେଠାରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ଧନୁଷ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଅଛ। ଏହି ଧନୁଷ୍ୟ ପୂର୍ବେ ଦେବତାମାନେ ସଭାରେ ଦେଇଥିଲେ—ଏହା ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର, ଯଜ୍ଞରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଚମକ ଦେଖାଏ। ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର, ରାକ୍ଷସ କିମ୍ବା କୌଣସି ମାନବ ଏହାକୁ ତଣିପାରିନାହାନ୍ତି। ଏହି ଧନୁଷ୍ୟର ଶକ୍ତି ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜପୁତ୍ର ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସଫଳ ହେଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଧନୁଷ୍ୟ, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ମିଥିଲାର ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ; ସେଠାରେ ତୁମେ ଧନୁଷ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଯଜ୍ଞ ଦେଖିପାରିବ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ୍ୟ, ରାଜା ମିଥିଲା ତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞର ଫଳସ୍ୱରୂପ ଦେବତାମାନେଂକଠାରୁ ଚାହିଲେ। ଏହି ଧନୁଷ୍ୟ ରାଜମହଳରେ ଅତି ପବିତ୍ର ଭାବରେ ଅଗୁରୁ ଧୂପ ଓ ଗନ୍ଧରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ରଖାଯାଏ।” ଏମିତି କହି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେଂକୁ ନେଇ, ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେଂକୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ—“ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଶୁଭ ରୁହ; ମୁଁ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମରୁ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ ଦିଗରେ ଯିବି।” ଏଭଳି କହି, ତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ତାଙ୍କ ସହିତ ଶତାଧିକ ରଥ ଦୂର ଯାଏଁ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯାଉଥିଲେ। ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମର ମୃଗପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଥିଲେ। ବହୁ ଦୂର ଯିବା ପରେ, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ପଛକୁ ଫେରିଗଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ ସମସ୍ତେ ସ୍ନାନ, ହୋମାଦି କ୍ରିୟା କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବସିଥିଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୁନିମାନେଂକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୋଗେ ମନ୍ଦିରେ ବସି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅସୀନ ହେଲେ। ତା’ପରେ ରାମ, ତେଜସ୍ବୀ ଓ ବଳବାନ୍, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ସୁକତା ସହ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ହେ ପୂଜ୍ୟପାଦ, ଏହି ଉପବନ ଏବଂ ଶୋଭାମୟ ଭୂମି କ’ଣ? ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ; ଦୟାକରି ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତୁ।” ରାମଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁନିମାନେଂକ ମଧ୍ୟରେ ଏଭଳି କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ— “ଏଠି ଏକ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ବୀ କୁଶ ଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରୁ ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ତିନି ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ସଦାଚାରୀ ଥିଲେ। ସେ ବିଦର୍ଭ ଦେଶର ଏକ ଧର୍ମିକ ନାରୀ ସହିତ ଚାରିଜଣ ଗୁଣବାନ ପୁଅ ପାଇଥିଲେ— କୁଶାମ୍ବ, କୁଶନାଭ, ଅସୂର୍ତ୍ତରଜସ୍ ଓ ବସୁ। ଏହି ଚାରିଜଣ ତେଜସ୍ବୀ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍। କୁଶ ତାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ— ‘ମୋ ପୁଅମାନେ, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା; ନ୍ୟାୟରେ ଚାଲିଲେ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ମିଳିବ।’ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ ନଗର ସ୍ଥାପନ କଲେ— କୁଶାମ୍ବ କୌଶାମ୍ବୀ, କୁଶନାଭ ମହୋଦୟ, ଅସୂର୍ତ୍ତରଜସ୍ ଧର୍ମାରଣ୍ୟ, ବସୁ ଗିରିବ୍ରଜ ସହର ତିଆରି କଲେ। ଏହିଠାରେ ବସୁଙ୍କ ଭୂମି ଅଛି ଓ ଏଠି ଚାରିପାଖରେ ପାଞ୍ଚଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାହାଡ଼ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏଠାରେ ସୁମାଗଧୀ ନଦୀ ମାଗଧମାନେ ଗର୍ବ କରନ୍ତି, ପାଞ୍ଚଟି ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ମାଳା ପରି ପ୍ରବାହିତ। ଏହା ବସୁଙ୍କ ମାଗଧୀ ନଦୀ, ଅତି ଉର୍ବର ଓ ଶସ୍ୟଶ୍ୟାମଳ। କୁଶନାଭ ରାଜା ଘୃତାଚୀ ନାମକ ଅପ୍ସରା ସହ ଏକଶଏ ଅପୂର୍ବ ସୁନ୍ଦରୀ କନ୍ୟା ପାଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଯୁବତୀ, ଶୋଭାମୟ ଭାବେ ଅଳଙ୍କୃତ, ବର୍ଷାକାଳର ଏକଶଏ ନଦୀ ପରି ଉଦ୍ୟାନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ।