ଏହି ଜୀବନଦାୟୀ ରାମାୟଣ କଥାକୁ କେହି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ, ସେ ନିଜ ପୁଅ, ନାତି ଓ ସଙ୍ଗୀମାନଙ୍କ ସହିତ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି କଥାକୁ ପଢିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ସୁବୋଧା ଓ ସୁବାକ୍ତା ହୁଅନ୍ତି; କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭୂମିର ଶାସନ ଲାଭ କରନ୍ତି; ବଣିକ ବ୍ୟବସାୟରେ ସଫଳତା ପାଆନ୍ତି; ଏବଂ ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ମହାନତା ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏବେ ଶ୍ରୀମତ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଲକାଣ୍ଡର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ନାରଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବା ପରେ, ଶିଳ୍ପୀ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ ବାଲ୍ମୀକି ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। କିଛି ଖଣ୍ଡ ପରେ, ଏହି ମହାର୍ଷି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଇଥିବା ପରେ, ବାଲ୍ମୀକି ଜହ୍ନବୀ ନିକଟ ଥିବା ତମସା ନଦୀର କୂଳକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, ତମସା କୂଳ ପହଞ୍ଚି, ବାଲ୍ମୀକି ମାଟି ହୀନ ଏକ ନଦୀ ତର ଦେଖିଲେ ଓ ନିକଟରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିବା ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଭରଦ୍ୱାଜ, ଦେଖ, ଏହି ତର କିମ୍ପରି ମାଟି ହୀନ ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳ ଭରିଛି; ଏହା ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।" "ପ୍ରିୟ, ଜଳପାତ୍ରଟି ଏଠାରେ ରଖ, ଏବଂ ମୋତେ ମୋର ବର୍କ ଚୀର ଦେ; ମୁଁ ଏହି ଉତ୍ତମ ତରରେ ସ୍ନାନ କରିବି।" ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶିଷ୍ୟ ଭରଦ୍ୱାଜ ଶିଷ୍ୟଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ବର୍କ ଚୀର ଦେଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ହାତରୁ ବର୍କ ଚୀର ନେଇ, ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ, ଚାରିପାଖରେ ଏହି ବିସ୍ତୃତ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେଠାରେ ନିକଟରେ, ତିନି ଏକ ଦମ୍ପତି କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ସହିତ ଚାଲିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଡାକ ମଧୁର ଓ ମନୋହର। ଦୁଃଖର ଏକ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ—ଏହି ଦମ୍ପତି ମଧ୍ୟରୁ ନର କ୍ରଉଞ୍ଚକୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ଶିକାରି ମାରିଦେଲେ; ବାଲ୍ମୀକି ଏହା ଦେଖିଲେ। ନର ପକ୍ଷୀ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିତ ହୋଇ ଜମି ଉପରେ ପଡ଼ିବା ସମୟରେ, ମାଇ ପକ୍ଷୀ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ନିଜ ସଙ୍ଗୀ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ଏହି ଦ୍ୱିଜ ପକ୍ଷୀ, ତାଙ୍କର ତାମ୍ର ମୁଣ୍ଡ, ମଦ ଭରା ଦୃଷ୍ଟି, ଚମକୁଥିବା ପାଖ, ମାଇ ପକ୍ଷୀ ଦୁଃଖରେ ମୃତ ସଙ୍ଗୀକୁ ଅନୁଭବ କରି ବିଲାପ କରିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ହୃଦୟରେ କରୁଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। କରୁଣାରେ ବିଭୋର ହୋଇ, ବାଲ୍ମୀକି ଚିନ୍ତା କଲେ—"ଏହା ଅଧର୍ମ"; ଏହି ବିଲାପ କରୁଥିବା କ୍ରଉଞ୍ଚକୁ ଦେଖି, ସେ କହିଲେ—"ଶିକାରି, ତୁମେ ଲାଲସାରେ ଏହି କ୍ରଉଞ୍ଚ ଦମ୍ପତିର ଏକଟିକୁ ମାରିଦେଲା; ତୁମର ଦୀର୍ଘ କୀର୍ତି କେବେ ନ ହେଉ।" ଏହିପରି କଥା କହିବା ସମୟରେ, ବାଲ୍ମୀକି ଚିନ୍ତା କଲେ—"ମୁଁ ଏହି କଥା କିପରି କହିଲି? ପକ୍ଷୀର ଦୁଃଖରେ ବିଭୋର ହୋଇ ମୋଠୁ ଏହି କଥା ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା!" ଶାନ୍ତ ଓ ବିବେକୀ ବାଲ୍ମୀକି ଚିନ୍ତା କରି ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏହି କବିତା ଦୂର୍ବ୍ୟବହାରରେ ଗଠିତ, ଅକ୍ଷର ଏବଂ ତାଳ ଏକାଠି ହୋଇଛି—ଏହି ଶୋକରୁ ଜନ୍ମିତ ଶ୍ଲୋକ ଏହିପରି ରହୁ।" ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତମ କଥା ଶୁଣି, ଶିଷ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଓ ଶିକ୍ଷକ ଖୁସି ହେଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ବାଲ୍ମୀକି ଏହି ଘଟଣା ଚିନ୍ତା କରି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ। ତାଙ୍କ ଅନୁଗତ ଓ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଶିଷ୍ୟ ଭରଦ୍ୱାଜ ଜଳପାତ୍ର ନେଇ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ଶିଷ୍ୟ ସହିତ ଆଶ୍ରମକୁ ବାଲ୍ମୀକି ପ୍ରବେଶ କରି, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଥାରେ ଲିନ ହେଇ, ଧ୍ୟାନରେ ବସିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଚତୁର୍ମୁଖ ଓ ଦିପ୍ତିମାନ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଉଠି, ନମ୍ର ଭାବେ ହାତ ଜୋଡି ନମସ୍କାର କଲେ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ। ସେ ଦେବଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆସନ ଓ ନମସ୍କାର ଦେଇ, ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜାଣିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଉଚ୍ଚ ଆସନରେ ବସି, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆସନ ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳିଲାପରେ ବାଲ୍ମୀକି ମଧ୍ୟ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଦେବତା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମନ ଏହି ଘଟଣାରେ ଲିନ ହୋଇ, ଦୁଷ୍ଟ ମନବଳ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିବା କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ। ଏହି ମନୋହର କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ନିର୍ଦ୍ୱେଷ ଭାବେ ମରିଗଲା, ଏହି ଦୁଃଖ ଭିତରେ ବାଲ୍ମୀକି ମାଇ ପକ୍ଷୀ ପାଇଁ ଏହି ଶ୍ଲୋକକୁ ପୁନଃ କହିଲେ। ଏକ ପରି ମନ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଓ ଶୋକରେ ବିଭୋର ହେଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ହସି, ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଯେପରି ରହିଛି, ତେପରି ରହ; ଏଠି କୌଣସି ଚିନ୍ତା ଦରକାର ନାହିଁ। ମୋର ଇଚ୍ଛାରେ, ଓ ମୁନି, ଏହି ସରସ୍ୱତୀ ତୁମରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।" "ତୁମେ ରାମଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି କଥା ରଚନା କର, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ମୁନି, ଏହି ଜଗତ ପାଇଁ। ନାରଦଙ୍କୁ ଯେପରି ଶୁଣିଛ, ରାମଙ୍କର ଲୁକ୍ତ ଓ ପ୍ରକଟ ଘଟଣାଗୁଡିକୁ କଥା କର। ରାମ, ସୌମିତ୍ରି, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଘଟଣା ଘଟିଛି—ଲୁକ୍ତ କିମ୍ବା ପ୍ରକଟ—ସମସ୍ତ ତୁମେ ଜାଣିପାରିବ; ଏହି କବିତାରେ କୌଣସି ଅସତ୍ୟ ଆସିବ ନାହିଁ।" "ପବିତ୍ର ରାମ କଥାକୁ ଶ୍ଲୋକରେ ରଚନା କର, ମନୋହର ଭାବେ, ଯେପରି ଭୂମିରେ ପର୍ବତ ଓ ନଦୀ ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେପରି ଏହି କଥା ଅଟୁଟ ରହିବ।" "ତୁମେ ତିଆରି କରିଥିବା ରାମ କଥା ଯେପରି ଚାଲିଥାଏ, ରାମାୟଣ କଥା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାଲାଇବେ।" "ଏହି ସମୟରେ, ଉପରେ ଓ ତଳେ, ତୁମେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାସ କରିବେ।" ଏହିପରି କହି, ବ୍ରହ୍ମା ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ଏବଂ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଥିବା ବାଲ୍ମୀକି ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ।