ସୁଗ୍ରୀବ ଏହି ସମୟରେ ଦୁଃଖ ଭରା କଣ୍ଠରେ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ରାଘବ, ଆପଣ ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ—ଆପଣ କାହିଁକି ବାଲୀକୁ ମାରିଲେ ନାହିଁ? ଯଦି ଆପଣ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଏଠାରେ ରହିବି ନାହିଁ।” ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖ ଭରା ଉକ୍ତି ପରେ ରାମ ନିଜ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ହେ ସୁଗ୍ରୀବ, ମୋ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ, ତୁମେ ରୋଷ ଛାଡ଼; ମୁଁ କାହିଁକି ଏହି ବାଣ ଛାଡ଼ିଲି ନାହିଁ, ତାହା ଏବେ ମୁଁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବି। ଆଭୂଷଣ, ପୋଶାକ, ଦେହ ଆକୃତି ଓ ଚାଳ ରେ ତୁମେ ଓ ବାଲୀ ଦୁଇଜଣ ଏକାପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଉଛ। କଣ୍ଠସ୍ୱର, ତେଜ, ଦୃଷ୍ଟି, ବୀରତା ଓ କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ମୁଁ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ତଫାତ ଦେଖିପାରିଲି ନାହିଁ। ଏହି ସମାନତା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲି, ଏହି କ୍ଷଣ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ତୀବ୍ର ବାଣ ଛାଡ଼ିଲି ନାହିଁ। ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଏତେ ସମାନ ଥିଲେ, ମୁଁ ଭୟ କରିଥିଲି ଯେ ମୋ ବାଣ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ମାରିଦେଇପାରେ। ଯଦି ତୁମେ, ହେ ବୀର, ମୋ ଅଜ୍ଞାନରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଇଯାଉଥାନ୍ତ, ତେବେ ମୋ ଅବିବେକ ଓ ଶିଶୁସ୍ୱଭାବ ପ୍ରକାଶ ହୋଇଯାଉଥାନ୍ତ। ଯାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦିଆଯାଇଛି, ତାହାକୁ ମାରିବା ଏକ ବଡ଼ ଅପରାଧ, ଏବଂ ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶୁଭା ଚାରିତ୍ର୍ୟ ଧାରଣ କରିଥିବା ସୀତା ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ତୁମ ଆଶ୍ରୟରେ ଅଛି। ତୁମେ ଆମର ଶରଣ, ଏହିପାଇଁ ଆଉ ଏକଥର ଯୁଦ୍ଧ କର, ଚିନ୍ତିତ ହେଉନାହିଁ। ଏହି କ୍ଷଣ ତୁମେ ଦେଖିବେ, ବାଲୀ ଏକ ବାଣରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇ ଭୂମିରେ ନିର୍ବିକଳ ହୋଇପଡ଼ିଛି। ହେ ବାନର ମହାପତି, ତୁମେ ନିଜ ପରିଚୟ ପାଇଁ ଏକ ଚିହ୍ନ ନିର୍ମାଣ କର, ଯେଉଁଥିରେ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ ରେ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିପାରିବି। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଫୁଲିଥିବା ଗଜପୁଷ୍ପୀ ଫୁଲ ଚିହ୍ନ ଦେଉଥିବା ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଏହାକୁ ଉଲି କର ଏବଂ ବିର ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଗଳାରେ ପିନ୍ଧାଇଦିଅ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପର୍ବତ ଶିରା ଉପରେ ଫୁଲିଥିବା ଗଜପୁଷ୍ପୀ ଫୁଲ ଉଲି କରି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଗଳାରେ ପିନ୍ଧାଇଦେଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲତା ଗଳାରେ ପିନ୍ଧି ସୁଗ୍ରୀବ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ କାମିନୀ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଗଜପୁଷ୍ପୀର ଶୋଭାରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ସହିତ ଫେରି କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଗଲେ। ଏବେ ଶୁଣ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ସର୍ଗାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପଖ୍ୟାନ। ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତରୁ ନ୍ୟାୟପର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମ, ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ, ବାଲୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ସୁରକ୍ଷିତ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଯାଇଥିଲେ। ରାମ ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତାରା ଲଗା ଧନୁଷ ଉପରେ ତୀର ଚଢ଼ାଇଲେ, ଯେଉଁ ତୀର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ସୁଗ୍ରୀବ, ଚଉଡ଼ା ଗଳା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ଆଗରେ ଚାଲିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପଛରେ ହନୁମାନ, ନଳ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୀଳ ଓ ବନର ସେନାପତି ତାରା ଚାଲିଥିଲେ। ଏହି ଦଳ ଦେଖିଲେ, ଫୁଲର ଭାରରେ ଭରିଥିବା ବୃକ୍ଷ, ନିର୍ମଳ ଜଳ ଭରିଥିବା ନଦୀ, ଯେଉଁ ନଦୀ ଶାନ୍ତି ଭାବରେ ସାଗର ଦିଗକୁ ବହୁଛି। ସେମାନେ ପର୍ବତ ତଳ, ଶିଖର, ଦରା, ଗୁହା ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଦେଖିଲେ। ଆପଣା ଜଳରେ ନିର୍ମଳ ଜଳ ଭରିଥିବା ହ୍ରଦ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ପଦ୍ମ ଏବଂ କୁମୁଦ ଫୁଲିଥିଲା। କଞ୍ଚା ଘାସ ଖାଇ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ମାଇଦାନରେ ଚାରିପାଖ ହରିଣ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, ନଦୀକୁ ଅସ୍ତିର କରିଥିବା ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଏକାକୀ ବନ୍ୟ ହାତୀ, ଯେଉଁ ହାତୀ ଧୂଳିରେ ଢ଼କି ଚଳିଥିଲେ। ମାଟିର ଧୂଳିରେ ଢ଼କି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନର ମକି, ପର୍ବତ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲୀ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ପକ୍ଷୀ ଦେଖି ଏହି ଦଳ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଶୀଘ୍ର ଆଗେଇ ଚାଲିଥିଲେ। ଏହି ଦଳ ଦେଖିଲେ, ଆକାଶରେ ଏକ ବଡ଼ ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବୃକ୍ଷମାଳା, ଯାହା କଳାମେଘ ଭଳି ବିଶାଳ ଏବଂ କଦଳୀ ଗୁଛ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲା। ରାମ କହିଲେ, “ହେ ବନ୍ଧୁ, ଏହା କ’ଣ? ମୋ ଜିଜ୍ଞାସା ଜାଗିଉଛି, ଦୟାକରି ଏହି ଜିଜ୍ଞାସା ନିବାରଣ କର।” ରାମଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ଏହି ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ ବିଷୟରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବ କହିଲେ, “ହେ ରାଘବ, ଏହା ଉଦ୍ଭାତ କ୍ଳାନ୍ତି ହରଣ କରୁଥିବା ବଡ଼ ଆଶ୍ରମ, ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ଉଦ୍ୟାନ, ବୃକ୍ଷ ଓ ମିଠା ମୂଳ, ଫଳ ଓ ଜଳ ପ୍ରଚୁର ଅଛି। ଏଠାରେ ସପ୍ତ ଋଷି—ସପ୍ତ ମୁନି—ନିଜ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଦିନାରେ ମୁଣ୍ଡ ନିମ୍ନ କରି ଶୋଇ ଓ ଜଳରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ସାତ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାୟୁ ନିଆଁ ଖାଇଥିଲେ, ପର୍ବତରେ ବସି ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠିଗଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଆଶ୍ରମ ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗମ, ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ମିଶି ବି ଏଠାକୁ ଆସିପାରିନାହାନ୍ତି। ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲୀ ପ୍ରାଣୀ ଏଠାକୁ ଏଡ଼ି ଚାଲନ୍ତି; ଭ୍ରମରେ ଯେଉଁମାନେ ଏଠାକୁ ପୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଫେରିଆସନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଆଭୂଷଣର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଶୁଭ୍ର, ଏବଂ ବାଦ୍ୟୟନ୍ତ୍ର ଓ ଗୀତର ଶବ୍ଦ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧ ମଧୁର ଭାବରେ ଖସିଆସେ। ଏଠାରେ ତ୍ରେତା ଯୁଗର ହୋମାଗ୍ନି ଅଟୁଟ ଜଳିଉଛି; ଏହି ଧୂଁଆ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି, ଯାହା ଦୁଃସ୍ଥ ବା ଦୁମ୍ର ରଙ୍ଗରେ ଏବଂ ବୃକ୍ଷ ଶିରା ଉପରେ ତଳି ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ବୃକ୍ଷମାନେ ଧୂଁଆରେ ଢ଼କି ଏକାପ୍ରକାର ପଦ୍ମର ପର୍ବତ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।” ଏହିପରି ରାମ, ସୁଗ୍ରୀବ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବନର ଦଳ ଆଶ୍ରମ ଓ ପରିବେଶ ଦେଖି ଆଗକୁ ଚାଲିଥିଲେ, ଏବଂ କିଷ୍କିନ୍ଧାର ଦିଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।