ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଭରା କଣ୍ଠରେ ପଚାରିଲେ, “ମୋତେ ଡାକି, ତୁମ ପ୍ରତାପ ଦେଖାଇ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି, ଏବେ କଣ ସାଧନ କଲା?” ତା’ପରେ ଆଉ ଏକ କଥା ନିଷ୍ପତି କରି କହିଲେ, “ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ରଘୁନନ୍ଦନ, ସତ୍ୟ କହ; କାହିଁକି ତୁମେ ବାଲିକୁ ହତ୍ୟା କରିନାହିଁ? ନହେଲେ, ମୁଁ ଏଠାରେ ରହିବିନାହିଁ।” ସୁଗ୍ରୀବ ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଭରା ଶବ୍ଦରେ କହିବା ପରେ, ରାମ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। “ସୁଗ୍ରୀବ, ବନ୍ଧୁ, ତୁମ ରୋଷକୁ ଛାଡ଼; ମୁଁ କାହିଁକି ଏ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିନାହିଁ, ତାହା ଏବେ ବୁଝାଇ ଦେବି। ତୁମେ ବାଲି ଦୁଇଜଣ ଗହଣା, ପୋଶାକ, ଶରୀର ଆକୃତି ଓ ଚାଳ ରେ ସମାନ। ଶବ୍ଦ, ଚମକ, ଦୃଷ୍ଟି, ପ୍ରତାପ ଓ ଭାଷାରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ଦେଖିନାହିଁ। ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ସମାନତାରେ ମୁଁ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିବାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲି। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ, ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମୂଳକୁ ହାନି କରିପାରିଥାନ୍ତି। ଯଦି ତୁମେ ମୋ ଅଜ୍ଞାନରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥାନ୍ତୁ, ତେବେ ମୋର ମୂର୍ଖତା ଏବଂ ଶିଶୁସ୍ୱଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥାନ୍ତି, ବନରାଜ। ଯାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦିଆଯାଇଛି, ତା’କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ବଡ଼ ଅପରାଧ। ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶୁଭ୍ରବର୍ଣ୍ଣା ସୀତା — ଆମେ ଏଉଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ତୁମ ଆଶ୍ରୟରେ ଅଛୁ। ଏହି ଲୋକରେ ତୁମେ ଆମ ଆଶ୍ରୟ। ତେଣୁ, ପୁନି ଯୁଦ୍ଧ କର; ଚିନ୍ତା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ, ବନରାଜ। ଏ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ବାଲିକୁ ଏକ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ି, ଭୂମିରେ ଅଚଳ ଦେଖିବ। ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯାଇବାବେଳେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିପାରିବା ପାଇଁ, ଏକ ଚିହ୍ନ ଦିଅ। ଏହି ଫୁଲ ଚେହେରା ଗଜପୁଷ୍ପୀ ଫୁଲ ଚିହ୍ନ ଭରା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ମହାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଗଳାରେ ରଖ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପାହାଡ଼ ଉପତ୍ୟକାରେ ଫୁଟିଥିବା, ବହୁ ଫୁଲ ଭରା ଗଜପୁଷ୍ପୀ ଫୁଲ ନେଇ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଗଳାରେ ରଖିଲେ। ଏହି ମନୋହର ଲତା ଗଳାରେ ପିନ୍ଧି, ସୁଗ୍ରୀବ ଗୋଧୂଳି ବେଳାରେ କାହାକୁ ଗଳା ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ମେଘପରି ଦେଖାଗଲେ। ରାମଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ମନେ ରଖି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହରେ ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଫେରି କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଗଲେ। ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ମହାପୁରୁଷ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଲିଖିତ ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ସର୍ଗ। ଋଷ୍ୟମୂକ ପାହାଡ଼ରୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମ, ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ, ବାଲିଙ୍କ ପ୍ରତାପରେ ସୁରକ୍ଷିତ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଯାଇଲେ। ରାମ ତାଙ୍କର ସୁନା ମଣ୍ଡିତ ବଡ଼ ଧନୁଷ ଉଠାଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟପରି ଚମକୁଥିବା ଯୁଦ୍ଧଯୋଗ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇଥିଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ, ଚଉଡ଼ା ଗଳା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କ ଆଗରେ ଚଲିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପଛରେ ବୀର ହନୁମାନ, ନଳ, ପ୍ରବଳ ନୀଳ ଓ ତାରା — ବନରାଜ ସେନାପତି — ଚଲିଥିଲେ। ପଥରେ ସେମାନେ ବହୁ ଫୁଲ ଭରା ଗଛ, ସ୍୫ଚ୍ଛ ଜଳରେ ପ୍ରବାହିତ ନଦୀ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ନଦୀ ସାଗରକୁ ଯାଉଥିଲା। ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ଉପତ୍ୟକା, ଚୁଡ଼ା, ଗହ୍ଵର ଓ ଗୁହା, ଏବଂ ଚିତ୍ରାକର ଶିଖର ଓ ମନୋହର ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖିଲେ। ଆଉ ଆଗରେ ଯାଇ, ତାଲ ଚୁନା ପଥରେ ସ୍୫ଚ୍ଛ ଜଳରେ ଭରିଥିବା ହ୍ରଦ ଦେଖିଲେ, ତା’ରେ କୁମୁଦ ଓ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଫୁଟିଥିଲା। ଶିକାରୀ ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ହ୍ରଦରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ—କୁଲଙ୍ଗ, ସାରସ, ହଂସ, ବଞ୍ଜୁଳା, ଚକ୍ରବାକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପକ୍ଷୀ। ଜଙ୍ଗଲରେ ଅନେକ ହରିଣ ଉପଜା ଘାସ ଖାଇ, ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଚଳିଥିଲେ, କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦଢ଼ି ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲୀ ହାତୀ, ଶ୍ବେତଦନ୍ତ ଭରା, ଭୟଙ୍କର, ଏକା ଏକା ଚଳିଥିବା, ହ୍ରଦ ତୀରକୁ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ। ମଦୋନ୍ମତ ବନରାଜ ମଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଚୁଡ଼ା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ହାତୀପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ମାଟିର ଧୂଳିରେ ଢ଼କି ଯାଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବନ ଜନ୍ତୁ ଓ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିବା ପକ୍ଷୀ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ତ୍ୱରିତ ଚଲିଲେ। ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ତୋପ ଆକାଶରେ ବଡ଼ ମେଘପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏହି ତୋପ ବହୁ ଚେହେରା କଦଳୀ ଗଛରେ ଘିରିଥିଲା। ରାମ ପଚାରିଲେ, “ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଜଙ୍ଗଲ କଣ? ବନ୍ଧୁ, ମୋର ଜିଜ୍ଞାସା ଜାଗିଛି; ଏହାର ଉତ୍ତର ଦିଅ।” ରାମଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ସୁଗ୍ରୀବ ଏ ମହାଜଙ୍ଗଲ ବିଷୟରେ କିଛି କହିଲେନାହିଁ। ତା’ପରେ ସୁଗ୍ରୀବ କହିଲେ, “ଏହି ହେଉଛି ବଡ଼ ଆଶ୍ରମ, ଶ୍ରମ ଦୂର କରେ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଗଛରେ ଭରିଥିବା, ମଧୁର ମୂଳ, ଫଳ ଓ ଜଳରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏଠାରେ ସପ୍ତ ଋଷି — ସପ୍ତର୍ଷି — ନିର୍ଯ୍ୟାସ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ମୁଣ୍ଡ ନିମ୍ନ କରି ଥାନ୍ତି, ତାଳ ନିମ୍ନ କରି ଜଳ ଭିତରେ ଉପବିତ ଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ସପ୍ତ ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପବନ ଖାଇ ରହିଥିଲେ, ପାହାଡ଼ରେ ବସି, ଏକ ଶତବର୍ଷ ପରେ ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଆଶ୍ରମ, ଗଛର ଦେଉଳ ଘିରିଥିବା, ଦେବ ଓ ଦାନବ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଏଠାକୁ ଆସିପାରିନାହିଁ। ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନ୍ତୁ ଏଠାକୁ ଏଡ଼ାଇଯାନ୍ତି; ଭ୍ରମରେ ଯେଉଁମାନେ ଏଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନି ଫେରିନାହିଁ। ଏଠାରେ ଗହଣାର ଶବ୍ଦ, ସ୍୫ଚ୍ଛ ଓ ସ୍୫ରୁତିମୟ, ତାଳବାଦ୍ୟ ଓ ଗାନ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ, ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଭି ରହିଛି, ରାଘବ। ଏଠାରେ ତ୍ରେତା ଯୁଗର ଅଗ୍ନି ଦେଉଁଛି; ଏହି ଧୂଆଁ ଦେଖିଯାଉଛି, ଗଢ଼ି ଓ ପାଳି ରଙ୍ଗରେ ଚିହ୍ନିତ, ଗଛର ଶିଖରକୁ ଆବୃତ କରିଛି।