ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଆସିବାକୁ ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ଲଜ୍ଜିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଇ, ଭୂମିକୁ ଦେଖି ମନେ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ—“ମୁଁ ତୁମକୁ ଡାକିଲି, ତୁମେ ତୁମର ପ୍ରତାପ ଦେଖାଇଲେ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମାରିଦେଲା; ଏହି ସବୁ କରି, ଏବେ କଣ ସାଧିଲା?” ସୁଗ୍ରୀବ ଆଉ କହିଲେ, “ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏକଥା ସତ୍ୟ କହିବାକୁ ପଡିବ, ରାଘବ; ତୁମେ ବାଲିକୁ କାହିଁକି ମାରିନାହିଁ? ନାହିଁ ହେଲେ, ମୁଁ ଏଠାରେ ରହିବି ନାହିଁ।” ସୁଗ୍ରୀବ ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଦୁଃଖିତ ସ୍ୱରରେ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ରାଘବ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ସୁଗ୍ରୀବ, ମୋର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ, ତୁମେ ରୋଷ କୁ ଛାଡ଼; ମୁଁ କାହିଁକି ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ନ ଛାଡ଼ିଲି, ଏହାର କାରଣ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବି। ତୁମେ ଓ ବାଲି ଅଳଙ୍କାର, ପୋଷାକ, ଦେହ ଆକୃତି, ଚାଲିବାରେ ଏକାଇଁ ଅଛ; ସ୍ୱର, ତେଜ, ଦୃଷ୍ଟି, ପ୍ରତାପ, ଓ କଥାରେ ମୁଁ ତୁମେ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ତଫାତ ଦେଖିପାରିଲି ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ସମାନତା ଦେଖି, ମୁଁ ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିବା ଶୀଘ୍ର ବାଣ ଛାଡ଼ିବାରେ ଦ୍ୱିଧା କରିଥିଲି। ତୁମେ ଏକାଇଁ ଦେଖାଯାଉଥିବାରୁ, ମୁଁ ଜୀବନ ନାଶକ ବିଭୀଷଣ ବାଣ ଛାଡ଼ିବାରେ ଅଟକିଗଲି; ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ମୂଳକୁ ଘାତ କରିଦେଇପାରିଥାନ୍ତି। ଯଦି ମୋ ଅଜ୍ଞାନରେ ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୋର ମୂଢ଼ତା ଓ ଶିଶୁସ୍ୱଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥାନ୍ତି, ବନର ମହାପ୍ରଭୁ। କିନ୍ତୁ ଯାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦିଆଯାଇଛି, ତାକୁ ମାରିବା ବଡ଼ ଅପରାଧ; ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶୁଭା କଳା ଧାରଣ କରିଥିବା ସୀତା—ଆମେ ଏହି ବନରେ ତୁମର ଆଶ୍ରୟରେ ଅଛୁ; ତୁମେ ଆମର ଶରଣ। ଏହି ଲୋକରେ ଆଉ ଏକଥା ଚିନ୍ତା କରନାହିଁ; ଆଉ ଏକଥା ଯୁଦ୍ଧ କର, ଏବଂ ଚିନ୍ତା କରନାହିଁ, ବନର ମହାପ୍ରଭୁ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତୁମେ ବାଲିକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେଖିବା, ଏକ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା। ତୁମେ ଏକ ଚିହ୍ନ ନିଶ୍ଚିତ କର, ମହାବନର ମହାପ୍ରଭୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପରିଚୟ କରିପାରିବି। ଏହି ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଗଜପୁଷ୍ପୀ ଲତା ଉଠାଇ, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହାକୁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଗଳାରେ ପିନ୍ଧାଇଦିଅ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ଗଜପୁଷ୍ପୀ ଫୁଲ ଉଠାଇ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଗଳାରେ ଲଗାଇଦେଲେ। ଏହି ଲତା ଗଳାରେ ଲଗିଥିବାରୁ, ସୁଗ୍ରୀବ ବିଶିଷ୍ଟ ମেঘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଜଳପକ୍ଷୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ସଜିଥିବା ସନ୍ଧ୍ୟା ମେଘ ଭଳି। ଏହି ଶୋଭା ଧାରଣ କରି, ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସୁଗ୍ରୀବ ରାମ ସହିତ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏବେ ତୁମେ କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ମହାତ୍ମ ଭାଗ ଶୁଣ; ଏହା ଭାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ତ୍ରୟୋଦଶ ସର୍ଗା। ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତରୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାମ, ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ବାଲିଙ୍କ ପ୍ରତାପରେ ରକ୍ଷିତ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଗଲେ। ରାମ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ବଡ଼ ଧନୁ ଉଠାଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭା ଭଳି ଚମକୁଥିବା, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ନେଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ, ଚଉଡ଼ା ଗଳା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ଆଗରେ ଚାଲିଗଲେ। ପଛରେ ହନୁମାନ, ନଳ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୀଳ, ଓ ବନର ସେନାପତି ତାରା ଆସିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତେ ଫୁଲର ଭାରରେ ଝୁକିଥିବା ଗଛ, ସ୍୫ଚ୍ଛ ଜଳ ଭରିଥିବା ନଦୀ, ଏବଂ ଏହି ଜଳ ନଦୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ଚାଲିଯାଉଥିବା ଦେଖିଲେ। ପର୍ବତ ଗାଳି, ଶିଖର, ଗହ୍ବର, ଏବଂ ମନୋହର ଉପତ୍ୟକା ଦେଖିଲେ। ଏହି ମାର୍ଗରେ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା ଏମିତି ହ୍ରଦ ଉପରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପାଣି ନୀଳମଣି ଭଳି ସ୍୫ଚ୍ଛ, ମୁଦ୍ରା ଓ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ପଦ୍ମ ରହିଛି, ଏବଂ ଜଳରେ ଭରିଛି। କୂଳରେ କୁହୁକୁହୁ କରୁଥିବା କଉ, ସାରସ, ହଂସ, ବଞ୍ଜୁଳା ଭୂତ, ଜଳପକ୍ଷୀ, ଚକ୍ରବାକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନେ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା ଡ଼ିଆ ମାନେ ସବୁଠି ନରମ ଘାସ ଖାଇ, ଅଭୟ ଭାବରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଞ୍ଚିବା, ଏବଂ ମାଇଦାନରେ ଦଢ଼ି ରହିବା। ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଲଗିଲା ଜଙ୍ଗଲର ହାତୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ହ୍ରଦର ଶତ୍ରୁ, ଧଳା ଦାନ୍ତ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଭୟଙ୍କର, ଏକା ଏକା ଘୁଞ୍ଚୁଥିବା, କୂଳକୁ ଘାତ କରୁଥିବା। ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଲଗିଲା ମଦୋନ୍ମତ ବନର ମାନ୍ଦିଲାମାନେ, ପର୍ବତ ଶିଖର ଭଳି ଏକାଇଁ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ହାତୀ ଭଳି, ଭୂମିର ଧୂଳିରେ ଏଠି ଛାଡ଼ିଥିବା। ଏହି ସମସ୍ତେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁ ଓ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ପକ୍ଷୀ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଗଛର ଉଦ୍ୟାନ ଆକାଶରେ ବଡ଼ ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏକ ମେଘ ଦଳ ଭଳି ବିଶାଳ, କଳା କଳା କଦଳୀ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଅବର୍ତ୍ତିତ। ରାମ କହିଲେ, “ଏହି କ’ଣ? ବନ୍ଧୁ, ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ମୋର ଜିଜ୍ଞାସା ଜାଗିଛି; ଏହି ଜିଜ୍ଞାସା ନିବୃତ କର।” ରାଘବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୁଗ୍ରୀବ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ବିଷୟରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ପରେ ସୁଗ୍ରୀବ କହିଲେ, “ରାଘବ, ଏହି ଏକ ବିଶାଳ ଆଶ୍ରମ, ଥକାବା ଦୂର କରେ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଗଛରେ ପ୍ରଚୁର, ମଧୁର ମୂଳ, ଫଳ ଓ ଜଳରେ ଭରିଛି। ଏଠାରେ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ସପ୍ତମୂନି ନାମରେ ପରିଚିତ, ସତ୍ୟ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ, ସମୟ ସମୟରେ ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ କରି ଶୁଇବା, ଏବଂ ସଦା ପାଣିରେ ବିଶ୍ରାମ କରିବା। ସେମାନେ ସପ୍ତ ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାୟୁପାନ କରି, ପର୍ବତରେ ବସି, ଶତ ବର୍ଷ ପରେ ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଆଶ୍ରମ, ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଦେବ ଓ ଦାନବ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଆସିବା ଅତି କଠିନ। ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବନ ଜନ୍ତୁ ଏଠାକୁ ଏଡ଼ି ଚାଲିଯାନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଭ୍ରମରେ ଏଠାକୁ ପୃବେଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନି ଫେରିନାହିଁ। ଏଠାରେ ଅଳଙ୍କାରର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଛି, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ପ୍ରକାଶ, ତାଲବାଦ୍ୟ ଓ ଗୀତର ଶବ୍ଦ, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ରହିଛି, ରାଘବ।