ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଭଉଣିଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଗଜନାଦ ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ବଳଶାଳୀ ଏବଂ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଭାଇ ବାଲି ତୀବ୍ର ଉତ୍ସାହରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରୁ ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତିବ୍ର ଭାବେ ବାହାରି ଆସିଲେ। ଏହା ପରେ, ବାଲି ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେଉଁଠି ଦୁଇଁ ଭାଇ ଆକାଶରେ ବୁଧ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଗ୍ରହଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ସଂଘାତ ପରି ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲେ। ସେମାନେ ହାତ, ଗୁଡ଼ି, ଏବଂ ଭଜାରେ ମହାବଜ୍ର ସମ ଘାତ ଦେଇ, କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ଏକାପରେକ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖି, ରାମଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟ ଧରି, ଦୁଇଁ ଭାଇଙ୍କୁ ଗମ୍ଭୀର ଭାବେ ଅବଲୋକନ କରୁଥିଲେ; ଦୁହିଁ ଜଣ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେଉଁପରି ଦେବମାନ୍ୟ ଦ୍ଵିତୀୟ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର। ରାମଙ୍କୁ ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାଲି ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା, ଏହି ଯୋଗୁଁ ସେ ମୃତ୍ୟୁକାରୀ ବାଣ ଛାଡ଼ିବାକୁ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ନେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏପରି ସମୟରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ବାଲିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇ, ରାମଙ୍କ ସହାୟତା ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଜୀବନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରିଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ। ସେ ରକ୍ତରେ ଭିଜା, ଶରୀର ଥକି ଚୁର, ଘାତରେ ଅତି କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ବାଲିଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ତାଡ଼ିତ ହୋଇ, ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଦେଖି, ବାଲି ଶାପକୁ ଭୟ କରି, "ତୁମେ ମୁକ୍ତ" ବୋଲି କହି, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ସହିତ ପଛକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହା ପରେ, ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ହନୁମାନଙ୍କ ସହିତ, ସେଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ସୁଗ୍ରୀବ ଗଲେ ଥିଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ଲଜ୍ଜା ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିକୁ ନଜର ଦେଇ କହିଲେ: "ମୋତେ ଡାକି, ତୁମେ ତୁମ ପ୍ରତାପ ଦେଖାଇଲ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ହତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲ; ଏହି ସମୟରେ କଣ ସାଧିଲେ? ଏଠି ଏଉଁ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ମୋତେ ସତ୍ୟ କହ, ହେ ରାଘବ, କାହିଁକି ବାଲିଙ୍କୁ ହତ କଲେ ନାହିଁ? ନହେଲେ, ମୁଁ ଏଠି ରହିବି ନାହିଁ।" ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖିତ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ମୃଦୁ କଣ୍ଠରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ସୁଗ୍ରୀବ, ବନ୍ଧୁ, ତୁମେ କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼; କାହିଁକି ମୁଁ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲି ନାହିଁ, ଏହା କହିଦେଉଛି। ଅଳଙ୍କାର, ପୋଶାକ, ଗାତ, ଚାଳ ଓ ଚରିତ୍ରରେ ତୁମେ ଓ ବାଲି ସମାନ ଦେଖାଯାଉଛ; କଣ୍ଠସ୍ୱର, ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି, ପ୍ରତାପ ଓ କଥାରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଏହି ସମାନତା ଦେଖି, ମୁଁ ଶତ୍ରୁନାଶୀ ତୀବ୍ର ବାଣ ଛାଡ଼ିଲି ନାହିଁ। ତୁମେ ଯଦି ମୋର ଅବିବେକରେ ହତ ହେଉଥାନ୍ତ, ତେବେ ମୋର ଅବିବେକ ଏବଂ ଅବୁଦ୍ଧିପନା ପ୍ରକାଶ ପାଇଁଥାନ୍ତା। ଯେଉଁକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦିଆଯାଇଛି, ତାଙ୍କୁ ହତ କରିବା ମହାପାପ; ଏଠି ଆମେ ତୁମ ଆଶ୍ରୟରେ—ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଓ ଶୁଭ୍ରବର୍ଣ୍ଣା ସୀତା। ଏହିଯୋଗୁଁ, ତୁମେ ପୁନଃ ଯୁଦ୍ଧ କର; ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ତୁମେ ବାଲିକୁ ଏକମାତ୍ର ବାଣରେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଶୟାନ ଦେଖିବ।" "ତୁମେ ଏକ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କର, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ମୁଁ ଚିହ୍ନଟି କରିପାରିବି। ଏହି ଫୁଲିଥିବା ଗଜପୁଷ୍ପୀ ମାଳା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ କଣ୍ଠରେ ପିନ୍ଧାଇଦିଅ।" ଏପରି ରାମଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗରେ ଫୁଲିଥିବା ଗଜପୁଷ୍ପୀ ଚୟନ କରି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ କଣ୍ଠରେ ପିନ୍ଧାଇଦେଲେ। ଏହି ମାଳାଧାରଣ କରି, ସୁଗ୍ରୀବ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ କୁହୁଡ଼ା ମେଘ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଉଥିଲେ। ଏଭଳି ରୂପରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କ ଉପଦେଶ ମନେରେ ରଖି, ତାଙ୍କ ସହିତ ପୁନର୍ବାର କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଏହିଁଠିଏ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ରିଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତରୁ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ବାଲିଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ରକ୍ଷିତ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଯିବାରେ ଲାଗିଲେ। ରାମ, ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଖଚିତ ଧନୁଷ୍ୟ ଉଠାଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ତୀର ନେଇ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ, ବିଶାଳ କଣ୍ଠବନ୍ଧ, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଗରେ ଚାଲିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ପଛରେ ଶୂରବୀର ହନୁମାନ, ନଳ, ପ୍ରବଳ ନୀଳ ଓ ବନର ଦଳପତି ତାରା ଯାଉଥିଲେ। ପଥରେ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ—ଫୁଲର ଭାରେ ଝୁକିଥିବା ବୃକ୍ଷମାଳା, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳର ନଦୀ—ସବୁ ସାଗର ପ୍ରତି ବହୁଛି। ସେମାନେ ପର୍ବତ ଗର୍ଭ, ଶିଖର, ଗହ୍ୱର, ଗୁହା, ଉଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ ଓ ମନୋହର କୁଞ୍ଜ ଦେଖିଲେ। ମାର୍ଗରେ ସ୍ପଟିକ ସମ ନୀଳ ଜଳର ହ୍ରଦ, କୁମୁଦ ଓ ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା ଜଳାଶୟ ଦେଖିଲେ। କଦମ୍ବ, ସାରସ, ହଂସ, ବଞ୍ଜୁଳ, ଜଳପକ୍ଷୀ, ଚକ୍ରବାକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପକ୍ଷୀର ଧ୍ୱନିରେ ମୁଖରିତ ହେଉଥିଲା ସେଇ ଅଞ୍ଚଳ। ହରିଣମାନ୍ୟ ଏଠାଏଠି କୋମଳ ଘାସ ଚରୁଥିଲେ, ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ମାଇଦାନରେ ଘୁରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଅପରିମିତ ଦାନ୍ତ ଧାରି ଜଳାଶୟର ଶତ୍ରୁ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନ୍ୟ, ଏକାକୀ ଚରୁଥିବା, ପୃଥିବୀର ଧୁଳିରେ ଢାଙ୍କା, ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗ ପରି ଦେଖିଲେ। ଏହିପରି ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁ, ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ପକ୍ଷୀ ଦେଖି, ସେମାନେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଦ୍ରୁତ ଚାଲି କିଷ୍କିନ୍ଧା ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।