ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ରାମଙ୍କ ତୀବ୍ର ତୀର ସାଲ ଗଛମାନଙ୍କୁ ଭେଦି, ପୁଣି ସେଇ ତୀର ତାଙ୍କର ତୁଣୀରକୁ ଫେରି ଆସିଲା। ରାମଙ୍କ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କୌଶଳ ଦେଖି, ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନର ସୁଗ୍ରୀବ ଚମତ୍କୃତ ହେଇଗଲେ। ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଅଳଙ୍କାର ଝୁଲୁଥିବା ସ୍ଥିତିରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ମାଥା ନମାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଏବଂ ହାତ ଯୋଡ଼ି ରାଘବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ସେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମେ ତ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଜୟ କରିପାରିବ—ତେବେ ଏହି ବାଲି କ’ଣ ତୁମ ପାଖରେ? ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ! ଯିଏ ଏକ ତୀରରେ ସାତଟି ସାଲ ଗଛ, ପାହାଡ଼ ଏବଂ ଭୂମିକୁ ଭେଦିପାରିବ, ସେଉଁଠି କିଏ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବ? ଆଜି ମୋର ଦୁଃଖ ଶେଷ ହେଲା, ଏବଂ ଆନନ୍ଦର ଶୀର୍ଷ ସୀମାକୁ ପହଁଚିଲି, କାରଣ ମୁଁ ଏମିତି ମିତ୍ର ପାଇଛି, ଯିଏ ମହେନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣ ସମାନ। ଏହି ଦିନରେ, ମୋ ପ୍ରିୟ ମିତ୍ର ପାଇଁ, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ, ଏହି ଶତ୍ରୁ ବାଲିକୁ, ଯିଏ ଭାଇ ରୂପେ ଦେଖାଯାଉଛି, ଘାତ କର; ମୁଁ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଅନୁରୋଧ କରୁଛି।” ଏହିପରେ, ସେମାନେ ତ୍ୱରିତ ହେଇ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଯିବାକୁ ଚାଲିଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ଚଳ, ଆମେ ଏବେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଯିବା। ତୁମେ ପ୍ରଥମେ ଯାଅ, ଏଠାରେ ଯାଇ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାଲି, ଯିଏ ଭାଇର ସୁଗନ୍ଧ ଧାରଣ କରିଛି, ସେମାନଙ୍କୁ ଡାକ।” ସମସ୍ତେ ବାଲିଙ୍କ ସହର କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଶୀଘ୍ର ଗଲେ, ଏବଂ ଗଛମାନଙ୍କ ଆଡ଼ରେ ଲୁଚି, ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ତାପରେ, ବାଲିକୁ ଡାକିବା ପାଇଁ, ସୁଗ୍ରୀବ ଏକ ଭୟଙ୍କର ହୁଁକାର ଦେଲେ, ଯାହା ଆକାଶକୁ ଭେଦି ଚାଲିଗଲା। ସେଇ ଭାଇର ହୁଁକାର ଶୁଣି ବାଲି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରୁ ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ତୀବ୍ର ଉତ୍ସାହରେ ବାହାରିଆସିଲେ। ଏବେ, ବାଲି ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯାହା ଆକାଶରେ ବୁଧ ଓ ମଙ୍ଗଳର ଭୟଙ୍କର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ଦୁଇ ଭାଇ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ଥପ୍ପଡ଼, ମୁକା, ଏବଂ ବଜ୍ର ସମ କଠୋର ମୁଷ୍ଟିରେ ପ୍ରହାର କରୁଥିଲେ। ରାମ, ତାଙ୍କ ଧନୁଷ ଧରି, ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଥିଲେ; ଦୁଇ ଜଣ ଏମିତି ଏକାକାର ଲାଗୁଥିଲେ, ଯେପରି ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର। କିନ୍ତୁ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାଲି ଏତେ ଏକାକାର ଲାଗୁଥିଲେ ଯେ, ରାଘବ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ମୃତ୍ୟୁ ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ବାଲିଙ୍କ ହାତରେ ପରାଜିତ ହେଲେ, ଏବଂ ରାଘବଙ୍କ ସହଯୋଗ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ରିଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ। ରକ୍ତରେ ଭିଜା, ଶରୀର ଅତିଶୟ କ୍ଲାନ୍ତ, ଚୋଟ ଖାଇ, ବାଲିଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଅନୁସରିତ ହେଉଥିବା ସ୍ଥିତିରେ, ସେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଯିବା ଦେଖି, ବାଲି ଶାପଭୟରୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ମୁକ୍ତ,” ଏବଂ ସେଉଁଠି ଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଲି ପଛୁଆଇ ଗଲେ। ଏହାପରେ, ରାଘବ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ହନୁମାନ ସହିତ ସେଠିକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବାନର ସୁଗ୍ରୀବ ଥିଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆସିବା ଦେଖି, ଲଜ୍ଜା ଓ ଦୁଃଖରେ ଅବସନ୍ନ ସୁଗ୍ରୀବ ମାଟିକୁ ତକି କହିଲେ, “ମୋତେ ଡାକିଲ, ତୁମେ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲ, ଶତ୍ରୁକୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲ—ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କ’ଣ କଲ? ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ତୁମେ ସତ୍ୟ କହ, ହେ ରାଘବ! କାହିଁକି ବାଲିକୁ ମାରିଲେ ନାହିଁ? ନହେଲେ, ମୁଁ ଏଠାରେ ରହିବି ନାହିଁ।” ସୁଗ୍ରୀବ ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅସନ୍ତୋଷରେ କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ରାଘବ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ସୁଗ୍ରୀବ, ତୁମେ କ୍ରୋଧ ପାକ ଦେଉନାହିଁ, ମୁଁ କାହିଁକି ତୀର ଛାଡ଼ିଲି ନାହିଁ, ଏହା ଖୋଲାସା କରିବି। ଅଳଙ୍କାର, ପୋଶାକ, ଦେହଠାଟ, ଚାଲିଚଳନରେ ତୁମେ ଓ ବାଲି ସମାନ। କଥା, ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଭା, ଶୌର୍ୟରେ ମୁଁ ତୁମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତଫାତ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରିଲି ନାହିଁ। ଏହି ସମାନତାରୁ ଆମି ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଶତ୍ରୁନାଶକ ତୀର ଛାଡ଼ିଲି ନାହିଁ। ତୁମେ ଏତେ ସମାନ ଥିଲା, ଯଦି ମୋ ଅଜ୍ଞାନରେ ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥାନ୍ତ, ତେବେ ମୋର ମୂର୍ଖତା ଓ ଶିଶୁସ୍ୱଭାବ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଥାନ୍ତ। ଯିଏ ଶରଣ ନେଇଛି, ତାଙ୍କୁ ଘାତ କରିବା ମହାପାପ; ଏଠି ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶୁଭ୍ରବର୍ଣ୍ଣା ସୀତା ସମସ୍ତେ ତୁମ ଶରଣରେ। ତେଣୁ, ପୁଣି ଯୁଦ୍ଧ କର; ଚିନ୍ତା କରନାହିଁ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦେଖିବ, ଏକ ତୀରରେ ବାଲି ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ି ଅଚଳ ହୋଇଯିବ। କିନ୍ତୁ, ଏବେ ଏକ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କର, ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିପାରିବି।” ଏହିବେଳେ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ପୁଷ୍ପମୟ ଗଜପୁଷ୍ପୀ ଲତା ଚିହ୍ନ ଭଳି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଗଳାରେ ପିନ୍ଧା।" ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ ଫୁଲିଥିବା ଗଜପୁଷ୍ପୀ ଲତା ତୁଳି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଗଳାରେ ପିନ୍ଧାଇଲେ। ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟମୟ ଲତା ଗଳାରେ ପିନ୍ଧି, ସୁଗ୍ରୀବ ସାଂଝ ପରି ମେଘ ମଧ୍ୟରେ କଉଁ ଚିହ୍ନିତ ହେଲେ। ରାମଙ୍କ କଥାକୁ ମନେ ରଖି ଏବଂ ଲତାରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ସୁଗ୍ରୀବ ରାମ ସହିତ ପୁଣି କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏଠିଏ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ସର୍ଗକୁ ଶୁଣ। ରିଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତରୁ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମ, ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ, ବାଲିଙ୍କ ଶୌର୍ୟରେ ରକ୍ଷିତ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଯାଇଥିଲେ।