ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ଭଳି ମହାନ, ସଂୟମୀ, ଦୃଢ଼ ସ୍ନେହ ଓ ଧୈର୍ୟ ଥିବା ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ ସଦା ସ୍ଥିର ଥାନ୍ତି, ଏହିପରି ଦୟାଳୁ ସ୍ୱଭାଭ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ଧନ, ରୂପା, ସୁନା କିମ୍ବା ଅଲଙ୍କାର ହେଉ, ନୀତିମାନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ସଦ୍ଗୁଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଂଶୀଭାଗ କରିବାକୁ ଭାବନ୍ତି ନାହାନ୍ତି । ସ୍ନେହ ପାଇଁ ଲୋକେ ଧନ, ସୁଖ କିମ୍ବା ଜନ୍ମଭୂମିକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଇଥାନ୍ତି—ଏପରି ସ୍ନେହ ଦେଖିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସବୁକିଛି ଛାଡିଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ସମୟରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶ୍ରୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରାମ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମୃଦୁ ଓ ଉପକୃତି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶକୁ ଶୁଣି, 'ଏହା ଏଭଳି ହେଉ' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ । ତାପରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ରାମ ଓ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚାଇଲେ । ସେଠାରେ ନିକଟରେ ଏକ ଶାଳ ଗଛ ଫୁଲ ଓ କିଛି ପତ୍ରରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ଥିବା, ମଧୁମାକ୍ଷିକା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଦେଖିଲେ । ସୁଗ୍ରୀବ ସେଇ ଶାଳ ଗଛରୁ ଏକ ଘନ ଶାଖା ଭାଙ୍ଗି ନେଇ, ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାକୁ ପିଛାଇଲେ, ଏବଂ ରାଘବଙ୍କ ସହ ବସିପଡ଼ିଲେ । ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ହନୁମାନ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶାଖା ଭାଙ୍ଗି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସେହିପରି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ବସାଇଲେ । ଏହିପରି ଭାବେ, ରାମ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତ ଉପରେ ଶାଳ ଫୁଲରେ ଆବୃତ ଥିବା ଶାଖାରେ ବସି, ଶାନ୍ତ ଶାଗର ସମାନ ଶାନ୍ତ ଓ ସୁଖଦ ଅନୁଭୂତି କରୁଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ମୃଦୁ ଓ ଶୁଭ ଶବ୍ଦରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଉଲ୍ଲାସ ଓ ସ୍ନେହରେ କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା—"ମୁଁ ମୋ ଭାଇ ଦ୍ୱାରା ବିୟୋଗିତ ହୋଇ ଏହି ମହାପର୍ବତ ଋଷ୍ୟମୂକ ଉପରେ ଭୟ ଭିତରେ ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଅଛି, ମୋ ଭାର୍ୟାକୁ ଛିନିନିଆଯାଇଛି, ମୁଁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଛି । ଏପରି ଭୟ ଓ ଅଶାନ୍ତି ମନେ ଅରଣ୍ୟରେ ମୁଁ ଭୂଲିଯାଇଛି, ମୋ ଭାଇ ବାଳି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟାୟ ହୋଇଛି, ସେ ମୋର ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଇଛି, ରାଘବ ।" "ବାଳି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଭୟ ଦେଇଥାଏ, ମୋ ଭୟର କାରଣ; ମୁଁ ଅନାଥ, ଆପଣ ମୋ ପ୍ରତି ଦୟା କରିବା ଉଚିତ ।" ଏହିପରି ଉପଲକ୍ଷେ, ଶ୍ରୀରାମ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ନୀତିପରାୟଣ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ, ସ୍ମିତାନ୍ୱିତ ହୋଇ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଏହି ଜଗତରେ ସେଇ ମିତ୍ର, ଯେଉଁଠାରେ ଉପକାରର ପ୍ରତିଦାନ ମିଳେ; ଯିଏ ଅପକାର କରେ, ସେ ଶତ୍ରୁ । ଆଜି ମୁଁ ସେଇ ତୁମର ଭାର୍ୟା ଛିନିନେଇଥିବାକୁ ହତ୍ୟା କରିଦେବି ।" "ଏହି ଦେଖ, ମୋର ପ୍ରବଳ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ସୁନାରେ ଅଳଙ୍କୃତ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଅରଣ୍ୟରୁ ଆସିଥିବା ବାଣଗୁଡ଼ିକ ଅଛି । ଏହି ବାଣ ଗୃଧ୍ରପଙ୍ଖୀ, ଇନ୍ଦ୍ରର ବଜ୍ର ସମାନ, ଭଲ ଭାବେ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିବା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶିରା ଓ କ୍ରୋଧିତ ସର୍ପ ସମାନ । ତୁମ ଭାଇ ବାଳି, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଷ୍କୃତ କରିଛି, ଏହି ବାଣରେ ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇ ପର୍ବତ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରି ଚାଉଁଥିବା ଦେଖ ।" ରାଘବଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସୁଗ୍ରୀବ ଅପରିମିତ ଆନନ୍ଦରେ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି କଲେ—"ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଶ୍ରେଷ୍ଠ!" ସେ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଭାଗିଆସି କହିଲେ—"ରାମ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଅପରାଜିତ; ଆପଣ ଦୁଃଖିତଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ । ଆପଣଙ୍କୁ ମିତ୍ର ଭାବି ମୁଁ ମୋ ଦୁଃଖ ବିସ୍ତାର କରୁଛି । ଅଗ୍ନିକୁ ସାକ୍ଷୀ ରଖି ହସ୍ତ ଦାନରେ ଆମେ ମିତ୍ରତା ବନ୍ଧନ କରିଛୁ; ଆପଣ ମୋତେ ପ୍ରାଣଠାରୁ ବେଶି ପ୍ରିୟ, ଏହାକୁ ସତ୍ୟରେ ଶପଥ କରୁଛି ।" "ମିତ୍ରତା ଅନୁସାରେ ମୁଁ ଖୋଲାମେଳା କଥା କହୁଛି; ମୋ ମନର ଦୁଃଖ ସଦା ଭାରି ହୋଇ ରହିଛି ।" ଏହିପରି କହି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା, କଣ୍ଠ ଭାବେ କମ୍ପିତ, ଉଚ୍ଚରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ । ତଥାପି, ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସୁଗ୍ରୀବ ଧୈର୍ୟ ଧରି, ଅଶ୍ରୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ, ଯେପରି ଏକ ନଦୀ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଅଟକିଯାଏ । ଅଶ୍ରୁ ପୁଞ୍ଜିତ ହୋଇ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ପୁଞ୍ଜିତ କରି, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ସୁଗ୍ରୀବ ପୁନଃ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ— "ପୂର୍ବେ, ରାମ, ବାଳି ମୋତେ ମୋ ରାଜ୍ୟରୁ ବାହାର କରିଦେଲେ, ଏବଂ କଠୋର କଥା କହି, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ଚାପିଯିବା ପଡ଼ିଲା । ସେ ମୋର ପ୍ରାଣଠାରୁ ବେଶି ପ୍ରିୟ ଭାର୍ୟାକୁ ଛିନିନେଲେ, ମୋ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନେ ବନ୍ଧି ରଖାଯାଇଛନ୍ତି । ସେ ଦୁଷ୍ଟ ହୃଦୟବାନ୍ ମୋ ନାଶ ପାଇଁ ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କରିଛନ୍ତି, ରାଘବ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଥିବା ଅନେକ ବାନରକୁ ମୁଁ ହତ୍ୟା କରିଛି ।" "ଏହି ସନ୍ଦେହର କାରଣରୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ସମ୍ନିକଟ ହେବାକୁ ଭୟ ଭାବେ ଅପସରଣ କରୁଛି; ଭୟ ଥିଲେ ସମସ୍ତେ ଭୟଭୀତ ଥାନ୍ତି । କେବଳ ଏହି ମୋ ସହଚରମାନେ, ହନୁମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ମୋ ସହ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଭାବେ ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରୁଛି । ଏହି ସ୍ନେହିଳ ବନ୍ଦୁମାନେ ସବୁଠାରେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଯିବି, ସେଠାରେ ଥାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ରୁହିବି, ସେଠାରେ ଥାନ୍ତି ।" "ଏହି ହେଉଛି ସାରାଂଶ, ରାମ; ଏଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କାହିଁକି କହିବି? ମୋ ବଡ଼ ଭାଇ ବାଳି, ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ ମୋ ଶତ୍ରୁ ଓ ଭାଇ ଉଭୟ । ସେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ପରେ ମୋ ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତି ମିଳିବ; ମୋ ଶୁଖ ଓ ଜୀବନ ତାଙ୍କ ନିବୃତ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଏହି ହେଉଛି ମୋ ଦୁଃଖର ସମାପ୍ତି, ଦୁଃଖିତ ଜନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଛି; ଶୋକ କିମ୍ବା ଶୁଖରେ, ମିତ୍ର ସଦା ମିତ୍ର ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ ।" ଏହିପରି ଶୁଣି, ରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ତୁମ ଶତ୍ରୁତାର ସତ୍ୟ କାରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ । କାରଣ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ତୁମ ଶତ୍ରୁତାର ମୂଳ ସତ୍ୟ କାହାଣୀ ଶୁଣିବି, ତେବେ ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ବିଚାର କରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି ।" "ତୁମ ଅପମାନ ଶୁଣି ମୋର କ୍ରୋଧ ଉତ୍କଟ ହେଉଛି, ମନରେ ବର୍ଷାକାଳୀନ ଜଳପ୍ରବାହ ପରି ବଢ଼ିଯାଏ । ଭୟ ଛାଡି ଖୋଲାମେଳା କଥା କହ, ମୁଁ ଧନୁଷ୍ୟ ଚାପିବା ସମୟରେ; ମୋ ବାଣ ଏବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ତୁମ ଶତ୍ରୁ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ।" ଏହିପରି କକୁତ୍ସ୍ଥ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ଚାରି ବନ୍ଦୁଙ୍କ ସହ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହେଲେ ।