ଶ୍ରୀରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ଏକ ଗାଢ଼ ମେଘ ଭଳି ଅନେକ ଗଛର ଏକ ଜଣା ଦୃଶ୍ୟ ପାଖରେ ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ଅପୂର୍ବ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ । ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନରେ ତାହାକୁ ନେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକତା ଜନ୍ମ ନେଲା । ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ଏହି ମେଘ ଭଳି କଳା ଗଛମାନଙ୍କ ଏହି ଜଣା କ’ଣ? ଏହା ଦେଖିବାକୁ ବଡ଼ ସୁନ୍ଦର ଲାଗୁଛି, ମୃଗମାନେ ଏଠି ଖେଳୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସୁରିଳା ଡାକରେ ଏହି ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷକ ହୋଇଯାଇଛି । ଆମେ ଏହି ଗଭୀର ଅରଣ୍ୟରୁ ବାହାରିଛୁ, ଏହା ଦେଖି ମୁଁ ଏହି ସ୍ଥାନର ଶିତଳତା ଓ ଶାନ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରୁଛି । ମୁନିବର, ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଏହି ଆଶ୍ରମ କାହାର? ଏଠି କେଉଁଠି ଅସୁରମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ? ଏଠି କେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ ଘଟିଥିଲା?” ଏହିପରି ଉତ୍ସୁକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବା ପାଇଁ ଦୀପ୍ତିମାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଗଭୀର କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ: “ହେ ରାମ, ଏଠି ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଦେବତାମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେହି ବିଷ୍ଣୁ ଅନେକ ବର୍ଷ ଓ ଅନେକ ଯୁଗ ଧରି ବାସ କରିଥିଲେ । ଏଠି କଶ୍ୟପ ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅଦିତି ଅଗ୍ନି ଭଳି ତପସ୍ୟାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଥିଲେ । ସେମାନେ ଦେବୀ ସହିତ ଏକ ଦିବ୍ୟ ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଶୁଭ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା କଶ୍ୟପ ବୋଲିଲେ: ‘ମୁଁ ତୁମେ, ତପସ୍ୟାର ଶିରୋମଣି, ତପସ୍ୟାର ଆକାର, ତପସ୍ୟା ମୟ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଆଧାର । ମୁଁ ତୁମରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଦେଖୁଛି, ତୁମେ ଅନାଦି, ଅବର୍ଣ୍ୟ, ମୁଁ ତୁମେ ଶରଣ ନେଇଛି ।’ ଏପରି ଭକ୍ତି ଦେଖି ହରି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: ‘କଶ୍ୟପ, ତୁମେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ, ବର ମାଗ, ତୁମେ ବର ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ ଓ ମୋତେ ପ୍ରିୟ ।’ ତେଣୁ କଶ୍ୟପ କହିଲେ: ‘ମୁଁ, ଅଦିତି ଓ ଦେବତାମାନେ ଏକଠି ମିଶି ଏହି ବର ଚାହୁଁଛୁ - ମହାବରଦାନୀ, ଆପଣ ଆମ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଅବତାର ନିଅନ୍ତୁ, ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ମଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତୁ । ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଆପଣ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ ।’” ଏହି ଭାବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ଚମତ୍କାର କଥା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଦେଲେ । ପରେ, ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ରହିବା ସମୟରେ, ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସମୟ ଓ ସ୍ଥଳର ଉପଯୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: “ମହାମୁନି, ରାତିରେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ଆସିବେ, ଆମେ କେବେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ? ଦୟାକରି ସଠିକ୍ ସମୟ କହନ୍ତୁ, ଯାହାଫଳରେ ଆମେ ତାହା ଅବହେଳା ନ କରିବା ।” ଏପରି ଉତ୍ସାହିତ ଓ ଶୈଅର୍ଯ୍ୟଶାଳୀ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଖୁସି ହେଲେ । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: “ଆଜିଠାରୁ ଛଅ ରାତି ଧରି ତୁମେ ଦୁଇଯଣ ରଘୁବଂଶୀ ଏଠି ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ପଡିବ, କାରଣ ମୁଁ ଏଠି ଏକ ବ୍ରତ ନେଇଛି ଓ ମୌନ ଧାରଣ କରିବି ।” ଏହିପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଶୁଣି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଛଅ ଦିନ ଓ ରାତି ନିଦ୍ରା ବିନା ଆଶ୍ରମକୁ ରକ୍ଷା କରିଲେ । ସେମାନେ ଦୁଇଯଣ ବଳଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧରୀ ରୁପେ ସଦା ଚେତନ୍ନ ରହି, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ରକ୍ଷା କରିଲେ । ଛଅ ଦିନ ପରେ ଯେତେବେଳେ ସମୟ ଆସିଲା, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସଚେତନ ଓ ସତର୍କ ରହିବାକୁ କହିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଯଜ୍ଞ ବେଦୀ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଳିଲା, ଗୁରୁମାନେ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ । ବେଦୀ କୁଶ, ଉପକରଣ, ଓ ପୁଷ୍ପର ଗୁଛରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ପୁରୋହିତମାନେ ନିୟମ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଆକାଶରେ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ହେବାର ସହ ବଡ଼ ମେଘ ଭଳି ଅନ୍ଧକାର ହେଲା । ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ, ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ, ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ସହ ଭୟଙ୍କର ମାୟା ପ୍ରୟୋଗ କରି ଆସିଲେ ଏବଂ ରକ୍ତର ବର୍ଷା କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଯଜ୍ଞ ବେଦୀ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ରାମ ତୁରନ୍ତ ଆଗକୁ ଗଲେ ଓ ଆକାଶରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ । ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ଅଚାନକ ତଳକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, କମଳନୟନ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ମାଂସଖାଦକ, ମୁଁ ଏହାଙ୍କୁ ମାନବାସ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତିରେ ତ୍ୟାଗିଦେବି, ଯେପରି ମେଘକୁ ବାୟୁ ଉଡ଼ାଇଦିଏ ।” ଏହିପରି କହି, ଦ୍ରୁତ ରାମ ଧନୁଷ ତାଣିଲେ । ମହାପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ରଘୁନନ୍ଦନ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ମାରୀଚଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାନବାସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ କଲେ । ଏହି ଶସ୍ତ୍ର ଲାଗି ମାରୀଚ ଶତ ଯୋଜନା ଦୂର ଶାଗରରେ ପଡ଼ିଗଲେ । ମାରୀଚ ଅଚେତନ ହୋଇ ତୀବ୍ର ଶିତ ଶରରେ ବିକଳ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମାନବାସ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ ମୁହଁ ଘୁରାଇଦେଲା, ପ୍ରାଣ ନେଇନାହିଁ । ଏବେ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ କରନ୍ତି, ରକ୍ତ ପିଆନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନେଠାରେ ନାଶ କରିଦେବି ।” ଏହିପରି କହି, ରଘୁନନ୍ଦନ ଅଗ୍ନିୟାସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ସୁବାହୁଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ମୁକ୍ତ କଲେ । ଏହା ଲାଗି ସୁବାହୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ । ଏହା ପରେ ରାମ ବାୟବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଉପଯୋଗ କରି ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେଠାରେ ନାଶ କଲେ । ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ।