ହନୁମାନ୍ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପାଇଁ ରୃଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତରୁ ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲେ, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଚଳିଥିଲେ ଓ କାମ କରୁଥିଲେ । ଏପରି କହି, ଶବ୍ଦରେ ଦକ୍ଷ ଓ ମଧୁର ଭାଷଣ କରିଥିବା ହନୁମାନ୍, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଉ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ । ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଖୁସିରେ ଚମକୁଥିବା ମୁହଁରେ ରାମ ନିଜ ସ୍ନେହଶୀଳ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ, ମହାତ୍ମା ହନୁମାନ୍; ସୁଗ୍ରୀବ ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କୁ ଖୋଜୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀ ଆସିଛନ୍ତି ।” ତାପରେ, ସୌମିତ୍ରି ମୃଦୁ ଓ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ, ଶବ୍ଦରେ ଦକ୍ଷ ଏହି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ । ସେ କହିଲେ, “ଏପରି ଶବ୍ଦ ଏମିତି କୌଣସି ଲୋକ କହିପାରିବେନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ଋଗ୍ବେଦ ଶିକ୍ଷା ନ କରିଛନ୍ତି, ଯଜୁର୍ବେଦ ଧାରଣ କରନ୍ତିନାହିଁ, କିମ୍ବା ସାମବେଦ ଅଜ୍ଞାନ ଅଟୁଟି ରହିଛି । ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ବ୍ୟାକରଣ ନେଇ ବହୁ ପ୍ରକାର ଅଭ୍ୟାସ କରିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଅନେକ କଥା ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଏକ ଅପ୍ରସଙ୍ଗିକ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ । ତାଙ୍କ ମୁଁହ, ଆଖି, କପାଳ କିମ୍ବା ଭୃକୁଟିରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ତାଙ୍କର କଥା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ସ୍ପଷ୍ଟ, ନିର୍ଭୟ, ଅଚଞ୍ଚଳ, ଚେଷ୍ଟା ଓ କଣ୍ଠରୁ ନିସ୍ସୃତ, ମଧୁର ଓ ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱରରେ ଉଚ୍ଚାରିତ । ସେ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚିତ କ୍ରମରେ, ଅଦ୍ଭୁତ, ଅବିଳମ୍ବିତ, ଶୁଭ ଓ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ଭାବରେ କହନ୍ତି । ଏପରି ତ୍ରିସ୍ଥାନରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ କଥା ଦ୍ୱାରା କାହାର ମନ ଜିତିହେବ ନାହିଁ? ମାନେ ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେବେ । ଯଦି କୌଣସି ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ଏପରି ଦକ୍ଷ ଦୂତ ନଥାଏ, ତେବେ କେମିତି ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହେବ? ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କ ଦୂତମାନେ ଏପରି ଗୁଣରେ ଗୁଣୀ, ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ କାମ ସଫଳ ହେବ ।” ଏପରି କଥା ଶେଷରେ, ସୌମିତ୍ରି ହନୁମାନ୍ଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ପଣ୍ଡିତ, ଆମେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମହାତ୍ମା ଓ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣୁଛୁ; ଆମେ କେବଳ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଖୋଜୁଛୁ, ମନ୍ଦିରାଣାଙ୍କ ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ । ହନୁମାନ୍, ତୁମେ ଯେଉଁପରି କହିଛ, ସେପରି ଆମେ କରିବା; ତୁମ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ଆମେ ଚାଲିବା ।” ଏହି ଦକ୍ଷ ଓ ମଧୁର କଥା ଶୁଣି, ପବନସୁତ ହନୁମାନ୍ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଜୟ ପ୍ରାପ୍ତି ଉପରେ ମନ ସ୍ଥିର କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରତା ଗଠନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ଏଠାରେ ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ, ମହାକବି ଵାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀରାମାୟଣରେ । ଏଉଁ ସମୟରେ, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣିଥିବା, ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଭରିଥିବା ହନୁମାନ୍ ଏହି ମଧୁର କଥା ଶୁଣି, ମନସିକ ଭାବେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ । ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ, କାରଣ ସେ ଏଉଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମିତ୍ର ପାଇଛନ୍ତି; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଆସିଛି । ଏପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ବାନରମୁଖ୍ୟ ହନୁମାନ୍ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯିଏ ଶବ୍ଦରେ ଦକ୍ଷ । ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦଶରଥପୁତ୍ର ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ । ତିନି କହିଲେ: “ଦଶରଥ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଏ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଚାରି ଵର୍ଣ୍ଣକୁ ନିଜ କର୍ମରେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ । ସେ କାହା ସହିତ ଦ୍ୱେଷ କରୁନଥିଲେ, କେହି ସେଠି ସହିତ ଦ୍ୱେଷ କରୁନଥିଲେ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଏକ ପିତା ଭଳି ଥିଲେ । ସେ ବହୁ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ଅନେକ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ; ତାଙ୍କର ବଡ଼ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ରାମ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଆଶ୍ରୟ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ, ଦଶରଥଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ରାଜ୍ୟ ଓ ଶ୍ରୀର ଚିହ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏବେ ସେ ରାଜ୍ୟ ହରାଇ, ମୋ ସହିତ ଏଠାରେ ଅରଣ୍ୟବାସ କରୁଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ସୀତା ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ସଂଯମୀ, ଦିନ ଶେଷର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ । ମୁଁ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଓ କୃତଜ୍ଞତା ଜାଣି, ସେବା ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି । ଯିଏ ସୁଖ ଓ ସମ୍ମାନର ଯୋଗ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ମନ ଲଗାଇଛନ୍ତି, ସେ ଏବେ ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଅରଣ୍ୟବାସରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଏକ ରାକ୍ଷସ, ଯିଏ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରେ, ଏକା ଅବସ୍ଥାରେ ଚୁରିକରି ନେଇଯାଇଛି; ଏହି ଦାନବ କିଏ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ କ’ଣ, ଆମେ ଜାଣିନାହିଁ । ଦିତିପୁତ୍ର ଦାନୁ ଶାପରେ ରାକ୍ଷସ ହୋଇଥିଲେ; ସେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ, “ସୁଗ୍ରୀବ, ତୁମେ ତୁମ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅପହରଣକାରୀକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଖୋଜିପାରିବେ ।” ଏହି କଥା କହି, ଦାନୁ ଦେବତାମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯାଇଥିଲେ । ତୁମେ ଯେଉଁପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲ, ଆମେ ଏହି ସବୁ ଠିକ୍ ଠିକ୍ କହିଦେଲୁ; ରାମ ଓ ମୁଁ, ଦୁଇଁଜଣ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଁଛୁ । ଯିଏ ଅପାର ଧନ ଦେଇ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୀର୍ତ୍ତି ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ, ସେ ଏବେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ଚାହିଁଛନ୍ତି । ଯିଏ ଜଗତର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଧର୍ମପ୍ରିୟ, ତାଙ୍କର ବହୁ ଗୁଣ ଅଛି, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଏବେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଁଛନ୍ତି । ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଶ୍ରୟ ଓ ରକ୍ଷକ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଶରଣ୍ୟ, ମୋ ଗୁରୁ ରାଘବ ଏବେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଁଛନ୍ତି । ଯାହାର କୃପାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ସଦା ଉନ୍ନତି ପାଇଥିଲେ, ସେ ରାମ ଏବେ ବାନର ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ କୃପା ଚାହିଁଛନ୍ତି । ଯିଏ ଭୂମିର ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଦଶରଥ ମହାରାଜ । ତାଙ୍କର ବଡ଼ ପୁଅ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାମ, ଏବେ ବାନର ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି ।