ପୃଥିବୀରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି—ମାନେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇଁଜଣ ଏକାସାଥି ଭୂମିରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛନ୍ତି ଭାବରେ। ଏହି ଦୁଇଁ ଶୂରବୀର, ଚଉଡ଼ା ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଥିବା ରୂପେ, ମନୁଷ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ନିକଟରେ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ସିଏମାନେ ସିଂହ ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାନ୍ଧ, ଅତିଶୟ ଶକ୍ତି ଓ ଗର୍ବିତ ସଂଖା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ଲମ୍ବା ଓ ଗଠିତ ବାହୁ ଲୋହାର ଗଦା ପରି ଦୃଢ଼ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କେଉଁଠି ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିନାହାନ୍ତି? ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ଦୁଇଁ ଭୂମିକୁ ସୁରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗ୍ୟ। ପୃଥିବୀ, ତାହାର ଅରଣ୍ୟ ଓ ସମୁଦ୍ର ସହିତ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ମେରୁ ପର୍ବତ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଧନୁଷ, ସୁନ୍ଦର, ସ୍ମୂଥ ଓ ସୁସଜ୍ଜିତ। ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପରି ଚମକୁଛନ୍ତି, ସୁନାରେ ଶୋଭିତ; ସେମାନଙ୍କର ତୁଣୀର ଧାରାଳ ତୀରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦେଖିବାକୁ ମଧୁର। ସେମାନଙ୍କର ବିଶାଳ ତୁଣୀର ଭୟାନକ, ଜୀବନ ଶେଷ କରାଉଥିବା, ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ତୀରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସୁନାରେ ଶୋଭିତ। ସେମାନଙ୍କର ଦୁଇଁ ତଳୱାର ମୁକ୍ତ ସର୍ପ ପରି ଚମକୁଛି। ମୁଁ ଏପରି ଭାବରେ ଆଲୋଚନା କରୁଛି, ତଥାପି ଆପଣମାନେ ମୋ ସହ କାହିଁକି କଥା ହେଉନାହାନ୍ତି? ତାପରେ ସେ ମଧୁର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, “ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏକ ବାନର ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବ ନାମକ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଦ୍ୱାରା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି। ସେଇ ମହାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ମୋ ନାମ ହନୁମାନ, ବାନରମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ। ସେଇ ଧର୍ମାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀବ ଆପଣମାନଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା କାମନା କରନ୍ତି; ମୋତେ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତୁ। ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ମୁଁ ତପସ୍ୱୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ରୁଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତରୁ ଇଚ୍ଛାମତେ ଆସିଛି।” ଏପରି କହି, ବାକ୍ପଟୁ ଓ ମଧୁର କଥା କହିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହନୁମାନ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଖରେ ଅଧିକ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ରାମ, ହସ୍ତିମୁଖ ମଧୁର ମୁହଁରେ ଆନନ୍ଦ ଚିହ୍ନ ନେଇ, ପାଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହିଁ ହେଉଛନ୍ତି ବାନର ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ, ମହାତ୍ମା; ସେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ସୁଗ୍ରୀବ ଖୋଜୁଛନ୍ତି।” ତାପରେ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ହନୁମାନଙ୍କୁ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ମୃଦୁ କଥାରେ ସମ୍ବୋଧିତ କଲେ। “ଏପରି କଥା କେବଳ ଯେଉଁଠି ରିଗ୍ବେଦ ଶିକ୍ଷା ଥାଏ, ଯେଉଁଠି ଯଜୁର୍ବେଦ ଧାରଣ କରାଯାଏ, ସାମବେଦ ଅବିଜ୍ଞ ନୁହେଁ, ସେଉଁଠି ହେବା ସମ୍ଭବ। ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ବ୍ୟାକରଣ ଅନେକ ଭାବରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଛନ୍ତି; ବହୁ କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଅନୁଚିତ ଶବ୍ଦ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ମୁଁହ, ଚକ୍ଷୁ, କପାଳ, ଭୂରୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅଙ୍ଗରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର କଥା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ସ୍ପଷ୍ଟ, ନିର୍ଭୟ, ଅଚଳ, ଛାତି ଓ କଣ୍ଠ ରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ, ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱରରେ। ସେ ସଠିକ୍ ଅନୁକ୍ରମରେ ଶୁଭ୍ର ଓ ମନୋରଞ୍ଜକ କଥା କହନ୍ତି, ଯାହା ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି। ଏପରି ତିନି ସ୍ଥାନରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ମଧୁର କଥା ଯେଉଁଠି ହୁଏ, ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ମନ ହାରିଯାଏ। ଯଦି ଏପରି ଦୂତ ରାଜାଙ୍କ ନଥାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କିପରି ସଫଳ ହେବ? ଏପରି ଗୁଣୀ ଦୂତ ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ କାମ ସଫଳ ହୁଏ।” ତାପରେ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, “ବିଦ୍ୱାନ, ଆମେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମହାତ୍ମା ଓ ଗୁଣ ଜାଣୁଛୁ। ଆମେ ସେଇ ବାନର ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଖୋଜୁଛୁ। ହନୁମାନ, ଆପଣ ଯେପରି ଏଠାରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ କଥା କହିଛନ୍ତି, ଆମେ ତଥା ଅନୁସରଣ କରିବୁ, ଧର୍ମଶିଳ୍ପି ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ।" ତାଙ୍କର ଚତୁର କଥା ଶୁଣି ବାୟୁନନ୍ଦନ ହନୁମାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ମନେ ଜୟ ଲାଗି ଧ୍ୟାନ କଲେ ଓ ମିତ୍ରତା ଗଢ଼ିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏଠିଏ ଏହି କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତାପରେ ହନୁମାନ, ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣି, ମଧୁର କଥା ଶୁଣି, ମନରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାନ କଲେ। ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଦେଖାଯିବା ନିଶ୍ଚିତ, କାରଣ ସେ ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମିତ୍ର ପାଇଛନ୍ତି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ମିଳିଛି। ଏପରି ଭାବରେ, ବାନରମୁଖ୍ୟ ହନୁମାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏପରି କହିଲେ—“ଦଶରଥ ନାମକ ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଏ ସଦା ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣକୁ ତାଙ୍କର ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ସେ କାହାପାଇଁ ଦ୍ୱେଷ ରଖୁନଥିଲେ, କାହା ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରୁନଥିଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ପିତାମହ ସମାନ ଥିଲେ। ସେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରି, ଅପାର ଦାନ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ବଡ଼ ପୁଅ ଲୋକମାନେ ରାମ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସ୍ଥାନ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ, ଦଶରଥଙ୍କ ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ଓ ଧର୍ମଶୀଳ ପୁଅ। ରାଜ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ରାଜ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜ୍ୟ ହରାଇ, ସେ ମୋ ସହିତ ଏଠି ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ଧର୍ମପତ୍ନୀ ସୀତା ଅଛନ୍ତି, ସଂଯମୀ, ଦିନ ଶେଷର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଛନ୍ତି। ମୁଁ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଓ କୃତଜ୍ଞତା ଜାଣି, ସେବା ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ଯିଏ ସୁଖ ଓ ସମ୍ମାନର ଯୋଗ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିଷ୍ଠ, ଏବେ ରାଜ୍ୟ ହିନ୍ନ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟ ଜୀବନରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି।” ଏପରି ମଧୁର, ଦୟାଳୁ ଓ ଧର୍ମମୟ କଥାରେ ଏହି ଦୁଇଁ ଶୂରବୀର ଓ ବାନରମୁଖ୍ୟ ହନୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମିତ୍ରତା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ଗଢ଼ିଯାଏ।