ହନୁମାନ, ବାନରମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଇଜଣ ଅତିରଥ ନାୟକ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ସ୍ନେହ ଓ ବିନୟରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ସେ ଦୁଇଜଣ ମୃଦୁ, ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୂରବୀର ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜା ଋଷି ଓ ଦେବତାଙ୍କ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଆପଣା ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କହିଲେ। "ତମେ ଦୁଇଜଣ ଏହି ଅପୂର୍ବ ରୂପ ନେଇ କିପରି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ମୃଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତମ ଆଗମନରେ ଭୟଭିତ। ତମେ ଦୁଇଜଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଛ, ପମ୍ପା ନଦୀ କୂଳରେ ଗଛଗୁଡିକୁ ଦେଖି ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ବଢ଼ାଉଛ।" "ତମେ କିଏ? ଶାନ୍ତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର, ଚାମ୍ବା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା, ଦୀର୍ଘ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୁଜ ଥିବା, ଏଠିର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅସ୍ଥିର କରୁଥିବା?" "ଏହି ଦୁଇ ନାୟକ, ସିଂହ ଦୃଷ୍ଟି, ଅପାର ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପ ଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟ ସମାନ ଧନୁଷ୍ୟ ଧରିଛନ୍ତି, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିବାରେ ସମର୍ଥ।" "ତମେ ଦିପ୍ତିମାନ, ହସ୍ତି ଦଣ୍ଡ ସମାନ ଭୁଜ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ରାଜା ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଦେବତାଙ୍କ ସମାନ, ଏଠିକୁ କିପରି ଆସିଛ? ତମ ଦିପ୍ତିରେ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ଚମକୁଛ।" "ଏହି ଦୁଇ ନାୟକ, ପଦ୍ମ ପତ୍ର ସମାନ ଚକ୍ଷୁ, ଜଟାଧାରୀ, ଏକାକାର, ଦେବଲୋକରୁ ଆସିଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛ।" "ମାନେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକସାଥି ଭୂମିରେ ଆସିଛନ୍ତି; ଏହି ଦୁଇ ଶୂରବୀର, ଚୌଡ଼ା ଛାତି, ମନୁଷ୍ୟ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦେବତାଙ୍କ ସମାନ।" "ସିଂହ ସମାନ ଶୋଉଲ୍ଦର, ଶକ୍ତିରେ ଅତି, ଦୁଇ ଉନ୍ମତ୍ତ ବୃଷ୍ଣ ସମାନ, ଦୀର୍ଘ ଓ ଉତ୍ତମ ଭୁଜ ଲୋହା ଗଦା ସମାନ।" "ସମସ୍ତ ଭୂମି, ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ସାଗର, ବିନ୍ଧ୍ୟା ଓ ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ; ଏହି ଧନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଲାଗୁଛି, ଚମତ୍କାର, ମସ୍ତ ଓ ଭଲ ଭାବେ ଶୋଭିତ।" "ଏହି ଧନୁଷ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ସମାନ ଚମକୁଛ, ତୀର ଭରିଥିବା କୁଣ୍ଡ ଦେଖିବାକୁ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି।" "ଭୟଙ୍କର, ଜୀବନ ନଶ୍ଟ କରିବାରେ ସମର୍ଥ, ଦୀପ୍ତିମାନ ତୀର ସାପ ସମାନ, ସୁନା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ତୀର କୁଣ୍ଡ।" "ଏହି ଦୁଇ ତଳୱାର ମୁକ୍ତ ସାପ ସମାନ ଚମକୁଛ; ମୁଁ ତମେମାନେ କହୁଛି, କିନ୍ତୁ ତମେ କାହିଁକି ଉତ୍ତର ଦେଉନାହାଁ?" "ଏଠି ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ନାମ ଦେଇ ସୁଗ୍ରୀବ ଅଛନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନର, ନିଜ ଭାଇ ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍କାସିତ, ଦୁଃଖରେ ସଂସାରରେ ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଛନ୍ତି।" "ସେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ, ମୁଁ ଆସିଛି; ମୋ ନାମ ହନୁମାନ, ବାନରମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।" "ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସୁଗ୍ରୀବ ତମେମାନେ ସହିତ ମିତ୍ରତା ଚାହାନ୍ତି; ମୁଁ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ।" "ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପାଇଁ ତପସ୍ବୀ ରୂପରେ ଏଠି ଆସିଛି, ରିଶ୍ୟମୂକ ପାହାଡ଼ରୁ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଗତି କରିଛି।" ଏପରେ, ହନୁମାନ ଏଭଳି ଶବ୍ଦ କହି, ଶବ୍ଦରେ ଦକ୍ଷ ଓ ମଧୁର, ତାଙ୍କୁ ତଥା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅଧିକ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ହନୁମାନଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାମ ଆନନ୍ଦରେ ଚମକୁଥିବା ମୁହଁରେ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଉଭା ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଏହି ବାନର ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ଆମ ପାଖକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ସୁଗ୍ରୀବ ମୋତେ ଖୋଜୁଛନ୍ତି।" ସାଉମିତ୍ରି ମଧୁର ଓ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିବାରେ ସମର୍ଥ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଏପରି ଶବ୍ଦ ଅଶିକ୍ଷିତ ବ୍ୟକ୍ତି କହିପାରିବେ ନାହିଁ; ତିନି ବେଦ—ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ—ଏହି ଶିକ୍ଷା ନଥିଲେ ଏପରି ଶବ୍ଦ ମୁଖରୁ ବାହାରିବ ନାହିଁ।" "ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି ବ୍ୟାକରଣ ଅନେକ ଭାବରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଛନ୍ତି; ବହୁ କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକଟି ଅଯଥା ଶବ୍ଦ ନାହିଁ।" "ତାଙ୍କ ମୁଖ, ଚକ୍ଷୁ, ଫୋରହେଡ୍, ଭୌ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅଙ୍ଗରେ ତ୍ରୁଟି ନାହିଁ।" "ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ସ୍ପଷ୍ଟ, ନିଶ୍ଚିତ, ଅଚଳ, ଛାତି ଓ ଗଳାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମଧ୍ୟମ ଶବ୍ଦରେ କହାଯାଏ।" "ସଠିକ୍ କ୍ରମରେ, ଚମତ୍କାର, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶୁଭ, ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଛନ୍ତି।" "ଏପରି ତ୍ରିସ୍ଥଳୀୟ ଶବ୍ଦ ଦେଇ, ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେଖି ମନ ହାରିଯିବେ।" "ଏପରି ଦୂତ ନ ଥିଲେ, ରାଜାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କେମିତି ସଫଳ ହେବ? ଏପରି ଦୂତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ କାମ ନିଶ୍ଚିତ ସଫଳ ହେବ।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ସାଉମିତ୍ରି ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ— "ବିଦ୍ୱାନ, ଆମେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଗୁଣ ଜାଣୁଛୁ; ଆମେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଖୋଜୁଛୁ, ବାନରମଧ୍ୟରେ ରାଜା।" "ହନୁମାନ, ତୁମେ ଯେପରି ଏଠି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଶବ୍ଦ କହିଛ, ଆମେ ତାହା ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା।" ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଜୟ ପାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମନ ଏକାଗ୍ର କଲେ, ତାପରେ ମିତ୍ରତା ଗଠନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ହନୁମାନ, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମଧୁର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମନରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଆସିବା ନିଶ୍ଚିତ; ଏବେ ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମିତ୍ର ପାଇଛନ୍ତି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଛି।