ବନରେ ଶତ୍ରୁମାନେ କେବେ କେଉଁ ରୂପେ ଆସିବେ, ଏହା ଅନୁମାନ କରିବା ଦୃଢ଼ବୁଦ୍ଧି ଲୋକଙ୍କର କାମ। ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ ମନେଇ ଅବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ ଲୋକ ଦୁର୍ବଳ ସ୍ଥାନରେ ଆଘାତ କରିପାରନ୍ତି। ଏହିପରି ଚତୁର୍ୟ ଓ ଦୂରଦର୍ଶିତା ରାଜାମାନେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ସେଥିପାଇଁ ସାଧାରଣ ବାନର ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଦରକାର, ତାଙ୍କର ଚଳନ, ଆଚରଣ ଓ ଭାଷା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିବାଉଚିତ। ପ୍ରଶଂସା ଓ ସମ୍ବାଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିବାର ବିଶ୍ୱାସ ଜିତି, ତାଙ୍କର ମନସ୍ଥିତି ଓ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ ବାନର ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବ ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯାଇ ଏହି ଦୁଇ ଧନୁର୍ଧାରୀ କିଏ, କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି, ଏହା ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର। ସେମାନେ ନିର୍ମଳ ହୃଦୟର ହେଲେ, ତୁମେ ତାହା ତାଙ୍କର କଥା କିମ୍ବା ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧି କରିପାରିବ। ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିବା ଦରକାର।” ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଏହି ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ ଯେ, ସେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବେ। ସେ, “ଏହିପରି ହେଉ,” ବୋଲି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇଲେ। ଏଠାରୁ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଉପଦେଶ ବୁଝି, ହନୁମାନ ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତରୁ ଲମ୍ବି ରଘୁବଂଶୀ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ବାନର ରୂପ ତ୍ୟାଗ କରି, ଚତୁର୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକ ଭିକ୍ଷୁର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ହନୁମାନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନର, ଏହି ଦୁଇ ନାୟକଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଏଠାରେ କିପରି ଆସିଛ, ଯେଉଁଠାରେ ମୃଗମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନ୍ତୁମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଉଛନ୍ତି? ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପମ୍ପା ତଟର ବୃକ୍ଷମାନେ ଦେଖି ଏହି ନଦୀର ଶୋଭା ବଢ଼ାଉଛ। ତୁମେ କିଏ, ତ୍ୱକ୍ତ୍ର ରଙ୍ଗର, ଚିର ଚେଷ୍ଟାଶୀଳୀ, ଚିରାଚରଣ ପିନ୍ଧିଛ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଛ, ଶୋଭାମୟ ବାହୁ ଉଠାଇ ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଉଛନ୍ତି? ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ସିଂହ ଦୃଷ୍ଟି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାକ୍ରମୀ, ଇନ୍ଦ୍ର ଧନୁଷ ଭଳି ଧନୁଷ ଧାରଣ କରିଛ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ। ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଦୀପ୍ତିମାନ, ରୂପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତମ ବୃଷ ଭଳି ପ୍ରାକ୍ରମ, ହାତୀର ସୁଣ୍ଡ ଭଳି ବହୁଦୀର୍ଘ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଅଛି, ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତୁମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ତେଜରେ ପର୍ବତର ରାଜା ମଧ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ରାଜ୍ୟପାଳନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ଦେବତାଙ୍କ ସମାନ, ଏଠାରେ କିପରି ଆସିଛ? ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ଚକ୍ଷୁ, ଜଟାଧାରୀ, ସମାନ ରୂପରେ ଦେବଲୋକରୁ ଆସିଥିବା ପରି ଲାଗୁଛ। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାସାଥି ଭୂମିରେ ଆସିଥିବା ପରି ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରାକ୍ରମୀ ପୁରୁଷ, ବିସ୍ତୃତ ବକ୍ଷସ୍ଥଳୀ, ମନୁଷ୍ୟ ରୂପରେ ଦେବତା ସମାନ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ସିଂହ ସମାନ ଶୋଠ, ମହାଶକ୍ତି, ଦୁଇ ମତ୍ତ ବୃଷ ଭଳି, ଲୋହ ଗଦା ସଦୃଶ ଦୀର୍ଘ ଓ ଶଠିଳ ବାହୁ। ସମସ୍ତ ଅଳଙ୍କାର ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିନାହାନ୍ତି? ଏହି ଦୁଇଜଣ ଏହି ଭୂମିକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ, ତାହାର ଅରଣ୍ୟ ଓ ସାଗର, ଶୋଭାମୟ ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ମେରୁ ପର୍ବତ ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ; ଏହି ଧନୁଷ ମଧ୍ୟ ସୁନ୍ଦର, ମୃଦୁ ଓ ଶୋଭାମୟ। ଇନ୍ଦ୍ରର ବଜ୍ର ଭଳି ସୁନା ଖଚିତ ଏହି ଧନୁଷ ଦ୍ୱୟ ତେଜପୂର୍ଣ୍ଣ। ତିକ୍ତି ତୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କର ତୁଣୀ ଦେଖିବାକୁ ମଧୁର। ଭୟାନକ, ଜୀବନ ଦେଉଥିବା, ଅଗ୍ନିସମାନ, ନାଗ ଭଳି ତୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ତୁଣୀ ଶୁଭ୍ର ସୁନା ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ। ଏହି ଦୁଇ ତଳୱାର ମୁକ୍ତ ସର୍ପ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ। ମୁଁ ଏପରି କଥା କହୁଛି, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋତେ କିଛି କାହିଁକି କୁହୁନାହାଁ? ଏଠାରେ ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବାନର ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଏହି ଜଗତରେ ଘୁଞ୍ଚୁଛନ୍ତି। ସେଇ ମହାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ଆସିଛି, ମୋର ନାମ ହନୁମାନ, ବାନରମାନ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ। ସେଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସୁଗ୍ରୀବ ତୁମ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା କାମନା କରନ୍ତି; ମୁଁ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ। ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଏଠାରେ ଏକ ତପସ୍ୱୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଆସିଛି, ମୋ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚଳି ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି। ଏପରି କହି, ଶବ୍ଦକୁଶଳ ଓ ମଧୁର କଥା କହିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହନୁମାନ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଖରେ ଅଧିକ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ହନୁମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାମ ଆନନ୍ଦିତ ମୁହଁରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ବାନର ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ, ମହାତ୍ମା ହନୁମାନ। ସେ ଆମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି।” ତାପରେ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ, ଶବ୍ଦକୁଶଳ ହନୁମାନଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଓ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ଏପରି କଥା କେବଳ ସଂସ୍କୃତ ବେଦ ଶିକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ, ରିଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ ଓ ସାମବେଦ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକେ କହିପାରେ। ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ବ୍ୟାକରଣ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିଶେଷ ଅଭ୍ୟାସୀ; ଏତେ କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକମଧ୍ୟ ଅନୁଚିତ ଶବ୍ଦ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ମୁଁହ, ଚକ୍ଷୁ, ଭୃକୁଟି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅଂଶରେ ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ତାଙ୍କର କଥା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ସ୍ପଷ୍ଟ, ନିର୍ଭୀକ, ଅଚଳ, ଛାତି ଓ କଣ୍ଠରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ, ମଧ୍ୟମ ଶବ୍ଦରେ ଉଚ୍ଚାରିତ। ସେ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାଯଥ କ୍ରମରେ, ଶୁଭ, ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି।