ଯେତେବେଳେ ଆଶା ଓ ଶୋକର ପଥ ଛାଡ଼ି, ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶାଳ ଆତ୍ମା, ନିୟମିତ ଚିତ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣ ସ୍ୱୟଂକୁ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହାନ୍ତି—ଏପରି କଥା କହିଲେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ରାମ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ମୂଢ଼ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ଧୈର୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଅପାର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସେ ରାମ, ଅଚଳ ମନରେ, ଚମତ୍କାର ପମ୍ପା ସରୋବରକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ଯାହା ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶୋଭାମୟ ବୃକ୍ଷ ଥିଲା। ମହାତ୍ମା ରାମ ହଠାତ୍ ସାରା ଅରଣ୍ୟ, ଝରଣା ଓ ଗୁହା ଦେଖି, ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖ ନେଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ତାଙ୍କ ଚଳନ ମତ୍ତ ହସ୍ତୀ ପରି ଶୋଭାମୟ ଥିଲା; ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭାଇର ପ୍ରତି ଅଗାଧ ଭକ୍ତି ନେଇ, ଧର୍ମ ଓ ବଳ ଦ୍ୱାରା ରାଘବଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଚାଲିଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଋଷ୍ୟମୂକ ପାହାଡ଼ର ଧାରାସମୀପରେ ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଅପୂର୍ବ ବାନର ନାୟକଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଗମନରେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ ନାହିଁ, ନ ଚଳିଲେ। ସେଠାରେ, ବାନରମାନ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବ, ମତ୍ତ ହସ୍ତୀ ପରି ଗମନ କରୁଥିବା, ଏହି ଦୁଇଜଣ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାନବଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୟ ଓ ଅଶାନ୍ତିରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୟଭୀତ ବାନରମାନେ ଏକ ପବିତ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଆଶ୍ରମ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଯାହା ସଦା ବାନର ନାୟକମାନେ ଆସୁଥିଲେ। ଏଠିଏ ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗର କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡରେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କର ବୀରତା ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ସେ ମହାବଳୀ ମାନବଙ୍କୁ ଦେଖି ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲେ; ତାଙ୍କ ମନ ଅଧିକ ଭୟରେ ଭରିଗଲା। ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତି ଭାବି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ବାନର ସହିତ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ। ତେବେ ସେ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କରି ନିଜ ପରାମର୍ଶଦାତାମାନେଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ—“ଏହି ଦୁଇଜଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବାଲିଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଏହି କଠିନ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି; ତାପସ ବେଶ ଧାରଣ କରି ଗୁପ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନେଇ ଏଠାରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି।” ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ବାନର ପରାମର୍ଶଦାତାମାନେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧରମାନେଂକୁ ଦେଖି, ଏକ ପାହାଡ଼ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ପ୍ରଶସ୍ତ ଶିଖରକୁ ଯାଇଲେ। ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି, ସମସ୍ତ ବାନର ନେତା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଘେରି ଆସିଲେ। ସମସ୍ତେ ପାହାଡ଼ରୁ ପାହାଡ଼କୁ ଲମ୍ବି, ଏକ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଗତି କରି, ପାହାଡ଼ ଶିଖରକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲେ। ସେମାନେ ଲମ୍ବି ଲମ୍ବି ଅପହ୍ରାସ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଗଛ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ। ସେମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଲମ୍ବି ମହାପର୍ବତ ଉପରେ ଅନେକ ମୃଗ, ବିଲାଇ, ବାଘ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଦୌଡ଼ିଗଲେ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ବାନର ପରାମର୍ଶଦାତା, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ, ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶବ୍ଦକୁଶଳ ହନୁମାନ, ଭୟଭୀତ ଓ ବାଲିଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କରୁଥିବା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ବାଲି ପ୍ରତି ଏହି ଭୟ ସମସ୍ତେ ତ୍ୟାଗ କର; ଏହି ମଲୟ ପର୍ବତ ଅତି ଉତ୍ତମ, ଏଠାରେ ବାଲିଙ୍କ ଆପଦ ନାହିଁ। ତୁମେ ଭୟରେ ଏଠାରୁ ପଳାଇଛ, କିନ୍ତୁ ବାଲି ଏଠାରେ ନାହିଁ। ତୁମର ଭୟ, ଭଦ୍ର, ତୁମର ଭାଇଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ସେ ଦୁଷ୍ଟ ହୃଦୟ ବାଲି ଏଠାରେ ନାହିଁ, ମୁଁ କୌଣସି ଆପଦ ଦେଖୁନାହିଁ। ତୁମର ବାନର ସ୍ୱଭାବ ଏଠି ସ୍ପଷ୍ଟ; ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଚିନ୍ତାରେ ଅସ୍ଥିର ରହ। ବୁଦ୍ଧି ଓ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କର; ଯେ ରାଜା ବିବେକଶୂନ୍ୟ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାକୁ ଶାସନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।” ହନୁମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ଶୁଣି, ସୁଗ୍ରୀବ ଏବଂ ଅଧିକ ମଙ୍ଗଳ କଥା କହିଲେ, “ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ, ଧନୁଷ, ବାଣ, ଖଡ଼ଗ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏହି ଦୁଇଜଣ ଦେବପୁତ୍ର ସମ, କିଏ ଭୟ ଅନୁଭବ କରିବେ ନାହିଁ? ମୋତେ ସନ୍ଦେହ, ଏହି ଦୁଇଜଣ ବାଲିଙ୍କ ପ୍ରେରିତ; ଅନେକ ମିତ୍ର ଥିବା ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅନ୍ତରିକ ବିଶ୍ୱାସ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଶତ୍ରୁ ଯେଉଁମାନେ ଛଳେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ପରିଚୟ ହେବା ଉଚିତ; ଯେଉଁମାନେ ଅବିଶ୍ୱସ୍ୟ ଅଟୁଟ ବିଶ୍ୱାସରେ ଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁର୍ବଳ ସ୍ଥାନରେ ମାର ଦେଇଥାନ୍ତି। ବାଲି ଚତୁର୍ୟ ତଥା ଦୂରଦର୍ଶୀ; ଅତଏବ, ସାଧାରଣ ବାନର ପରି ତୁମେ ତାଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା, ଚାଳ ଓ ବାଣୀ ଦେଖି ଉପଲବ୍ଧି କର। ତାଙ୍କ ଭାବ ଦେଖ; ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦିତ କି ନାହିଁ, ପ୍ରଶଂସା ଦେଇ ବା ଚେଷ୍ଟା ଦେଖି ବିଶ୍ୱାସ ଜିତିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର। ତୁମେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଦାଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ଏହି ଦୁଇ ଧନୁର୍ଧର କି କାରଣରେ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି, ପ୍ରଶ୍ନ କର। ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଶୁଦ୍ଧ କି ନାହିଁ, ସେ କଥା ବା ଚେହେରା ଦେଖି ଉପଲବ୍ଧି କର; କାହାର ଦୁଷ୍ଟତା ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ।" ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ପାଇ, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବାକୁ ଧୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ। “ଯଥାଜ୍ଞା,” ବୋଲି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନର ରାଜାଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରି, ତାପରେ ବଳଶାଳୀ ହନୁମାନ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ। ଏଠିଏ ତୃତୀୟ ସର୍ଗର କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡରେ। ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମହାତ୍ମା ବାଣୀ ବୁଝି, ହନୁମାନ ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତରୁ ଉଠି ଦୁଇ ରାଘବବଂଶୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଲମ୍ବିଲେ। ତାଙ୍କ ବାନର ରୂପ ତ୍ୟାଗ କରି, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ଏବେ ଏକ ଭିକ୍ଷୁର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ଚତୁର୍ୟ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଚଳିଲେ।