ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲେ, କୌଶଳ୍ୟା ମାତା ଯଦି ମୋତେ ପଚାରିବେ—"ମୋ ବହୁରାଣୀ କେଉଁଠି?"—ତେବେ ମୁଁ କଣ କହିବି, ହେ ପ୍ରଭୁ? ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ହେଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଭୂତି ଭାଇ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିଆ, କାରଣ ମୁଁ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ବିନା ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶାନ୍ତ ଓ ଦୃଢ଼ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ହେ ରାମ, ଆପଣ ନିଜକୁ ସଂଯମ କରନ୍ତୁ, ଦୁଃଖ କରିବେ ନାହିଁ। ଶୁଭ ହେଉ। ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଥିବା ମାନବଙ୍କ ମନରେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଆସେନି। ବିୟୋଗର ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଆପଣ ମନେ ପକାଇଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ। ଅତି ଆସକ୍ତି ଭଲ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଜଳ ଥିବା ତିଆଳିକୁ ଅତି ନିକଟରେ ଆଗୁନ ଲାଗିଲେ ସେ ଦହିଯାଏ, ସେପରି ଅତି ଆସକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାଶକାରୀ।" "ରାବଣ ଯଦି ନରକକୁ କିମ୍ବା ଅପୂର୍ବ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଏ, ତଥାପି ଆପଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କୁ ଧରିବାରୁ କେହି ରୋକିପାରିବେ ନାହିଁ। ପ୍ରଥମେ ଆମେ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ କେଉଁଠି ଅଛି ଜାଣିବା ଦରକାର, ତାପରେ ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେବ କିମ୍ବା ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବ। ଯଦି ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇ ଦିତିର ଗର୍ଭକୁ ଯାଏ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେବି, ଯଦି ସେ ମିଥିଳାନନ୍ଦିନୀକୁ ଫେରାଇ ଦେଇନଥାଏ। ଆପଣ ନିଜ ଦୁଃଖ ଓ ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହୁଏନାହିଁ।" "ଶକ୍ତି ଏହି ସଂସାରରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେମାନେ କୌଣସି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅସଫଳ ହୁଏନାହାନ୍ତି। ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶକ୍ତିର ଉପରେ ଭରସା କରି ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା। ଆପଣ ନିଜ ଦୁଃଖ ଓ ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ି ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହାନ୍ତି, ଆପଣ ତ ମହାନ ଓ ସଂଯମୀ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ରାମ ନିଜ ଦୁଃଖ ଓ ମୋହକୁ ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ତାପରେ ଅପାର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାମ ଶାନ୍ତ ମନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର, ବୃକ୍ଷମୟ ପମ୍ପା ସରୋବରକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ସେଠାରୁ ଚାରିପାଖରେ ଝରଣା ଓ ଗୁହା ଥିବା ଅପୂର୍ବ ଅରଣ୍ୟକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଭାରିତ ହୃଦୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ରାମ ଗଜରାଜ ଭଳି ଗମନ କରୁଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଦା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଧର୍ମ ଓ ବଳରେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଋଷ୍ୟମୂକ ପାହାଡ଼ର ଛାୟା ନିକଟକୁ ଆସିଲେ, ସେଠାରେ ଦୁଇଜଣ ଅପୂର୍ବ ମୂକ୍ୟ ବାନର ନେତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଗମନରେ ଭୟଭୀତ ହେଲେନାହିଁ। ସେଠାରେ ବାନରମହାନ ନେତା ଗଜରାଜ ଭଳି ଚାଲି ବିଚରିଥିବା ଦୁଇଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅନ୍ୟ ବାନରମାନେ ଭୟରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଆଶ୍ରମକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ସଦା ବାନରମୁଖ୍ୟମାନେ ଯାଆନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଏବଂ ପ୍ରତାପଶାଳୀ ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ସେ ଏମିତି ଦେଖି ଏଠାରେ ରହିପାରିଲେନାହିଁ, ତାଙ୍କର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହେଲା। ବଡ଼ ଭୟରେ ପଡ଼ି ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ସହ ଚିନ୍ତା ଓ ଚିନ୍ତନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, "ଏହି ଦୁଇଜଣ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବାଲିଙ୍କ ନିୟୋଗରେ ଏହି ଅପରିଚିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ସେମାନେ ତାପସ ବେଶରେ କୌଣସି ଗୁପ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ ଏଠାରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି।" ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧର ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ପାହାଡ଼ର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଖରକୁ ଯାଇ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଘେରି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତେ ଏକ ଲାଇନରେ ଚଳି, ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଲାଫି, ତାଙ୍କ ଗତିରେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଅନେକ ଅସ୍ଥିରତା ଆଣିଦେଲେ। ଏହିପରି ଲାଫିଲାଫିରେ ଅନେକ ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଗଛ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଏବଂ ମୃଗ, ବାଘ, ବିଳାଇଁମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଇ ପଳାଇଲେ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ବାନରମନ୍ତ୍ରୀ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଘେରି, ଚୂଡ଼ାମଣି ପାହାଡ଼ ଉପରେ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଦଣ୍ଡବତ୍ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଶବ୍ଦ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ହନୁମାନ, ଭୟଭୀତ ଓ ବାଲିଙ୍କ କୁକୃତ୍ୟରେ ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହିଲେ, "ବାଲି ପ୍ରତି ଏହି ଭୟ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ଏହି ମଲୟ ପାହାଡ଼ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ, ଏଠାରେ ବାଲିର କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ। ଆପଣ ଭୟରେ ପଳାଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ସେ କ୍ରୁର ବାଲି ନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କର ଏହି ଭୟ ତ ଆପଣଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ।" "ଆପଣଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମନ୍କି ସ୍ଵଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି। ଯେଉଁ ରାଜା ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକରେ ନିଷ୍ଣାତ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶାସନ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।" ହନୁମାନଙ୍କ ଏହି ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି, ସୁଗ୍ରୀବ ଆଉ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ, "ଧୀର୍ଘ ବାହୁ, ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ, ଧନୁଷ, ବାଣ, ତଳୱାର ଧାରଣ କରିଥିବା ଏହି ଦୁଇ ଦେବପୁତ୍ର ସଦୃଶ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖି କିଏ ଭୟଭୀତ ହେବେ ନାହିଁ? ମୋତେ ଲାଗେ ଏମାନେ ବାଲି ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛନ୍ତି; ଏଠି ବହୁ ସହଯୋଗୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ଆମେ କାହାକୁ ଭରସା କରିପାରିବୁ ନାହିଁ।" ଏଭଳି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦୁଃଖ, ଦୃଢ଼ତା, ବାନରମାନେଙ୍କ ଭୟ, ହନୁମାନଙ୍କ ବିବେକ, ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଏକ ଶ୍ରେଣୀରେ ଏହି ଅପୂର୍ବ ଘଟଣାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା।