ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ରାମ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ଯଦି ସୁକୁମାର କଟିବନ୍ଧା ବୈଦେହୀ ମୋ ସହିତ ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଭ ପମ୍ପା ପ୍ରଦେଶର ମଧୁର ପବନ ଉପଭୋଗ କରିପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିଥାନ୍ତି। ଏହି ପମ୍ପା ନଦୀ କୂଳର ଅରଣ୍ୟର ମନୋହର ପବନ ଯେଉଁଠାରେ କମଳ ଓ ନୀଳ ନଳିନୀର ଗନ୍ଧ ମିଶିଛି, ଶୁଭ ଓ ଦୁଃଖ ଦୂରକରୁଥିବା, ଏହା ଉପଭୋଗ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଧନ୍ୟ। ମୋର ପ୍ରିୟ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନବତୀ ସୀତା, ମୋଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ଅସହାୟ ଭାବେ କିପରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି?” ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି ରାମ କହିଲେ, “ଯଦି ଜନକ ରାଜା, ସତ୍ୟବାଦୀ ଧର୍ମାତ୍ମା, ଲୋକସମାଗମରେ ସୀତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ବିଷୟରେ ପଚାରିବେ, ତେବେ ମୁଁ କ’ଣ କହିବି? ଯିଏ ମୋ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ପିତା ମୋତେ ନିର୍ବାସିତ କରିଥିଲେ, ସେଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୀତା ଏବେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେଉଁଠି ମୋ ରାଜ୍ୟ ହାରାଇ, ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଯିଏ ମୋ ସହ ଚାଲିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ବିନା ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖ ଜୀବନ କିପରି ଚାଲାଇବି? ତାଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ୍ମପତ୍ର ସମ ନୟନ ମୁଁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ତାଙ୍କର ସୁଗନ୍ଧିତ ଓ ଦୋଷରହିତ ମୁଖ ଦେଖିବାକୁ ମୋ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ଓ ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୁ ହେଉଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କେବେ ସେଇ ଧର୍ମାତ୍ମା, ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ଓ ମଧୁର କଥାରେ ଶୋଭିତ ଅପୂର୍ବ ବାଣୀ କହି ମୋ କାନକୁ ପହଞ୍ଚିବେ? ଅରଣ୍ୟରେ ମୋତେ ଦୁଃଖିତ ଓ ବିୟୋଗବିଧୁର ଦେଖି, ସେ ଯେପରି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦରେ କଥା କହିଥିଲେ, ସେ ସମୟ କେବେ ଫେରିବ?” ପୁନି ରାମ କହିଲେ, “ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ଯଦି ମା କୌଶଳ୍ୟା, ମୋ ବୁଧ୍ଧିମତୀ ଓ ଉଦାତ୍ତ ମାତା, ପଚାରିବେ—‘ମୋ ବହୁ ବଡ଼ ଝିଅ କେଉଁଠି?’—ତେବେ ମୁଁ କ’ଣ କହିବି? ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଚାଲ, ଭାଇ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖ, କାରଣ ମୁଁ ବୈଦେହୀ ଛଡ଼ି ଅବସ୍ଥା କରିପାରିବିନାହିଁ।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୟହୀନ ଭଳି ବିଳାପ କରୁଥିବା ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ଅଟୁଟ ବାଣୀ କହିଲେ, “ରାମ, ଆପଣ ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ, ସବୁ ଭଲ ହେବ। ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମନରେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଭାବ ଆସେନାହିଁ। ବିୟୋଗ ଦୁଃଖକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ଅତିରିକ୍ତ ଆସକ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁନାହିଁ। ଜଳ ଭିଜା ଆଖୁଟିକୁ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଗ୍ନି ଲଗିଲେ ଯେପରି ଦହିଯାଏ, ଏପରି ଆସକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ବିନାଶ କରେ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, “ରାଘବ, ରାବଣ ତଳପାତାଳକୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଯେକୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ଯାଉଥିବେ, ତଥାପି ଆପଣଙ୍କ ହାତରୁ ରକ୍ଷା ପାଇପାରିବେନାହିଁ। ପ୍ରଥମେ ଆମେ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ କେଉଁଠି ଅଛି ତାହା ଖୋଜିବା ଦରକାର। ପରେ ସେ ବା ସୀତାକୁ ଛାଡ଼ିବେ, କିମ୍ବା ନିଶ୍ଚୟ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବେ। ଯଦି ସେ ସୀତା ସହିତ ଦିତିର ଗର୍ଭକୁ ଯାଏ, ତଥାପି ମୁଁ ସେଠି ଯାଇ ସେଉଁଠି ମିଥିଳାନନ୍ଦିନୀ ସୀତାକୁ ଫେରାଇ ନ ଦେଇଲେ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଦେବି। ଏହି ଦୁଃଖ ଭାବ ଛାଡ଼ି ଆପଣ ନିଜକୁ ମଜବୁତ କରନ୍ତୁ, କାରଣ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୁନର୍ବାର ପାଇପାରନ୍ତିନାହିଁ। ଶକ୍ତି ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତି କିଛି ନାହିଁ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ପୃଥିବୀରେ କିଛି ଅସମ୍ଭବ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିଧାରୀ, ସେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟରେ କଦାଚିତ୍ ଅସଫଳ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ। ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରି ଜାନକୀଙ୍କୁ ଖୋଜି ପାଇବା। ଆପଣ ଆସକ୍ତି ଓ ଶୋକ ଛାଡ଼ି ନିଜ ମହାନ ଓ ସଂଯମୀ ମନକୁ ପରିଚୟ କରନ୍ତୁ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ରାମ ନିଜ ଶୋକ ଓ ମୋହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ତା’ପରେ ସେ ଅପାର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାମ, ଅଶୁଭ୍ରାନ୍ତ ହୃଦୟରେ, ସୁନ୍ଦର ପମ୍ପା ତୀରର ଗଛ ଲତାର ମଧ୍ୟରେ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଏହି ମହାତ୍ମା ରାମ, ଅଟଳ ହୃଦୟରେ, ଜଳପ୍ରପାତ ଓ ଗୁହାମୟ ଅରଣ୍ୟକୁ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଦୁଃଖରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ରାମଙ୍କ ଚଳନ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ସମ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ତାଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତ ଥିଲା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାଇ ଭକ୍ତି ଓ ପରାକ୍ରମରେ ତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ। ଏହିପରି ଚାଲୁଥିବା ବେଳେ, ଋଷ୍ୟମୂକ ପାହାଡ଼ର ଧାରାରେ ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ବିଚିତ୍ର ଓ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟବନ୍ଦର ଦଳପତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଗମନରେ ଭୟଭିତ ହେଲେନି, ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଳ ରହିଲେ। ଏଠି କିନ୍ତୁ ବନ୍ଦରମାନ୍ୟ ମହାତ୍ମା ନାୟକ, ଧୀର ହାତୀ ସମ ଚାଳରେ ଆସୁଥିବା, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇଗଲେ। ବନ୍ଦରମାନେ ଏହି ଦୁଇ ଶୂରବୀରଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ସେମାନେ ନିତ୍ୟ ମହାବନ୍ଦରମାନେ ଯାଉଥିବା ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଭ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ତମ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଓ ପରାକ୍ରମୀ, ବନ୍ଦର ନାୟକ ସୁଗ୍ରୀବ ଭୟ ଅନୁଭବ କରିଲେ। ସେ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖି ଆଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଭୟରେ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଚିନ୍ତା କରି, ଏହି ଦୁଇ ଅଜଣା ଶୂରବୀର କିଏ ତାହା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ। ସେ ଲୋକମାନେ କହିଲେ, “ଏମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ବାଲିଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତିରେ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଲୁକାଇଥିବା; ତେଣୁ ଏମାନେ ତାପସବେଶ ଧରି ଏଠାରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି।” ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧର ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ଏକ ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗରୁ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତ ଶିଖରକୁ ଯାଇଲେ। ସେଠାକୁ ଶୀଘ୍ର ପହଞ୍ଚି, ସମସ୍ତ ବନ୍ଦର ନାୟକମାନେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଘେରି ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଏକ ଶୃଙ୍ଗରୁ ଅନ୍ୟ ଶୃଙ୍ଗକୁ ଲାଇନ ହୋଇ ଲାଫ୍ କରି, ପାହାଡ଼ ଶିଖରକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲେ। ଏହିପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନ୍ଦରମାନେ ଲାଫ୍ ଦେଇ ଅପହ୍ରସ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଗଛମାନେ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ।