ପମ୍ପା ପର୍ବତର ଏହି ମନୋହର ଶିଖରରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମଦମସ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଝୁଣୁଁଛନ୍ତି, ଯଦି ମୋ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଥାଏଁ, ତେବେ ମୋର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୋଇଯିବ, ଏହିପରି ଭାବରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଯଦି ସୁନ୍ଦର କମଳ ନୟନ ଓ ସ୍ଲିମ୍ବା ଗତି ଥିବା ମୋର ପ୍ରିୟା ବୈଦେହୀ ମୋ ସହ ଏହି ପବିତ୍ର ପମ୍ପାର ଶୁଭ ପବନ ଉପଭୋଗ କରିପାରନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବି।” ସେ ଆଉ କହିଲେ, “ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେଉଁମାନେ ପମ୍ପାର ଅରଣ୍ୟ ପବନ ଉପଭୋଗ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା କମଳ ଓ ନୀଳପଦ୍ମର ସୁଗନ୍ଧ ନେଇ ଆସେ, ଶୁଭ ଏବଂ ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। ମୋର ପ୍ରିୟା, ଅନ୍ଧକାର ଚର୍ମ ଓ କମଳଦଳ ନୟନ ଥିବା ସୀତା, ମୋଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ଏତେ ଅସହାୟ ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି?” “ଜନକ ମହାରାଜ ଯଦି ଲୋକମାନ୍ୟ ସଭାରେ ସୀତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ କଣ କହିବି? ସେ ଯିଏ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମତେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ—ମୋର ସେ ପ୍ରିୟା ସୀତା ବର୍ତ୍ତମାନ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?” “ସେ ନ ଥିବାରେ, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ କିପରି ଏହି ଦୁଃଖ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବି? ସେ ଯିଏ ମୋ ସହ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଆସିଥିଲେ, ଏବଂ ମୋ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିଲା। ସୀତାଙ୍କ ମୁହଁ, ଯାହା ଫୁଟିଥିବା କମଳ ଦଳ ପରି, ସୁଗନ୍ଧିତ, ଶୁଭ୍ର ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ମୁଁ ଦେଖୁନଥିବାରୁ ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଉଛି।” “ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କେବେ ମୁଁ ସେ ବୈଦେହୀଙ୍କ ମଧୁର ଓ ଉପକାରକ କଥା, ମୃଦୁ ହସ ଓ ମନୋହର ହାସ୍ୟ ସହିତ ଶୁଣିପାରିବି? ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ଓ ବିୟୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଉଥିଲି, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସ୍ତ୍ରୀ, ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଆନନ୍ଦରେ ମୋତେ କଥା କହିଥିଲେ।” “ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲେ କୌଶଲ୍ୟା ମାତା ଯଦି ପଚାରନ୍ତି—‘ମୋ ବହୁଁ କେଉଁଠି?’—ମୁଁ କଣ ଉତ୍ତର ଦେବି?” “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଯାଅ, ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖ; ତାଙ୍କର ଭାଇମାନେ ପ୍ରତି ଦୟା ଅଛି। କାରଣ, ମୁଁ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ବିନା ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବିନି।” ଏଭଳି ବିପଦ ଓ ଅଶାୟ ମନେ କରି ରାମ ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଂଯମ ଓ ଅଟୁଟ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ଆପଣ ଆତ୍ମସଂଯମ ରଖନ୍ତୁ, ଦୁଃଖ କରିବେ ନାହିଁ। ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନେ ଏପରି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ବିୟୋଗର ଦୁଃଖକୁ ମନେ କରି ଆପଣ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ନ୍ତୁ; ନମ ତେଲ ବତିକୁ ଅତିରିକ୍ତ ଆଗୁନି ଲଗିଲେ ଯେପରି ଜଳିଯାଏ, ଏହିପରି ଆସକ୍ତି ମନକୁ ଦଗ୍ଧ କରେ।” “ରାବଣ ଯଦି ପାତାଳକୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ଯାଆନ୍ତୁ, ତଥାପି ରାଘବ, ସେ ଆପଣଙ୍କୁ ଟାଳିପାରିବେ ନାହିଁ। ପ୍ରଥମେ ଆମେ ସେଇ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ତା’ପରେ ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେବେ କିମ୍ବା ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବେ। ସେ ଯଦି ଦିତିର ଗର୍ଭକୁ ସୀତା ସହିତ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବେ, ମୁଁ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ମିଥିଲାନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଇନଥିଲେ, ତା’କୁ ସେଠାରେ ମାରିଦେବି।” “ମହାନ, ଆପଣ ଆତ୍ମସଂଯମ ରଖନ୍ତୁ ଓ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ; ଯେଉଁମାନେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ହାରାଇଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପୁଣି ମିଳାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଶକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ; ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତି କିଛି ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେମାନେ ସଂସାରରେ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକେ କୌଣସି କାମରେ ଅସଫଳ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରି ଜାନକୀଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା। ଆପଣ ଆସକ୍ତି ଓ ଶୋକକୁ ଛାଡ଼ି ନିଜ ମହାତ୍ମାତ୍ୱ ଓ ସଂଯମକୁ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହାନ୍ତି।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶରେ ଦୁଃଖିତ ରାମ ଶୋକ ଓ ମୋହକୁ ଛାଡ଼ି ଆତ୍ମସଂଯମ ଧାରଣ କଲେ। ଅପାର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସେ ରାମ, ଅଶାନ୍ତ ହେବାକୁ ନ ଦେଇ, ଆଲୋକିତ ପମ୍ପା ନଦୀକୁ ଚିରିପାରିଲେ, ଯାହା ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗଛମାନେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ। ସେ ମହାତ୍ମା ରାମ, ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିଲେ, ଅଚାନକ ସେଇ ଅରଣ୍ୟ, ଝରଣା ଓ ଗୁହାମାନେ ଭରିଥିବା ପ୍ରକୃତିକୁ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଦୁଃଖରେ ଦୀନ ହୋଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ସେ ଗଜରାଜ ପରି ଗମନ କରୁଥିଲେ, ମନ ଅଚଳ ରଖିଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧର୍ମ ଓ ବଳରେ ତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରୁଥିଲେ। ଏମିତି ରିଷ୍ୟମୂକ ପାହାଡ଼ର କୂଳ ଚାରିପାଖରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଅପୂର୍ବ ବାନର ନାୟକଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ଆଗମନରେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ ନାହିଁ, ନ ହଲେ ଚଞ୍ଚଳ ହେଲେ। ସେଠାରେ, ବାନରମାନଙ୍କ ମହାନ ନେତୃତ୍ୱ କରୁଥିବା ବାନର ନାୟକ, ଗଜରାଜ ପରି ଚାଲିଥିଲେ, ସେ ଦୁଇଜଣ ଅତିଥିକୁ ଦେଖି ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଅତି କ୍ଲେଶ ପାଇଲେ, ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଲିନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଇଜଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ବାନରମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ସେଉଁଠି ଥିବା ପବିତ୍ର, ଆନନ୍ଦମୟ ଏବଂ ଅଶ୍ରୟ ଦେଇଥିବା ଆଶ୍ରମ ଦିଗରେ ଗଲେ, ଯାହା ସଦା ବାନର ନାୟକମାନେ ଆସିଥିବା ସ୍ଥାନ। ଏଠାରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ଦୁଇଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ଏବଂ ପ୍ରତାପ ଦେଖାଉଥିବା ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ସେ ଏମିତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକମାନେ ଆସିଥିବାରୁ ଏଠାରେ ରହିବାକୁ ଭୟ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା। ସ୍ଥିତିର ଗମ୍ଭୀରତା ବୁଝି ସୁଗ୍ରୀବ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସ୍ୱଭାବରେ ଅତି କ୍ଲେଶିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ସହ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସେଉଁଠି ସୁଗ୍ରୀବ ଅତି ଚିନ୍ତା ଓ ଭୟରେ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, “ଏହି ଦୁଇଜଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବାଲିଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏହି ଦୁର୍ଗମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ବେଶରେ ଏଠାରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, କିଛି ଗୁପ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ।” ତା’ପରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧର ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଏକ ପାହାଡ଼ରୁ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଶିଖରକୁ ଚଲିଗଲେ।