ପମ୍ପା ସରୋବରର ଅପୂର୍ବ ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ରାମ ଦେଖିଲେ, ମୃଗମାନ୍ୟା ଚେଇଁ ତାଙ୍କର ସାଥୀମାନେ ସହ ଖେଳୁଛନ୍ତି। ସେ ଭାବିଲେ—"ମୁଁ ବୈଦେହୀଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ତାଙ୍କର ମୃଗ ଶାବକ ଦୃଷ୍ଟି ମତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଥା ଦେଉଛି, ଏଠାରେ ଏମିତି ମୃଗମାନ୍ୟା ଯେଉଁପରି ଏଠାଉଁ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି।" ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି ସୁନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଉପରେ, ଯେଉଁଠି ମଦୋନ୍ମତ ପକ୍ଷୀ ଝୁଣ୍ଡ ଭିଡ଼ିଛି, ଯଦି ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଥାଏ, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ ସବୁ ଠିକ୍ ହେଉଥାନ୍ତା। ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଯଦି ଶିଥିଳ ନିତମ୍ବ ବିଶିଷ୍ଟ ବୈଦେହୀ ମୋ ସହ ପମ୍ପାର ପବିତ୍ର ଶିତଳ ପବନ ଉପଭୋଗ କରିପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିଥାନ୍ତି।" "ଧନ୍ୟ ସେମାନେ, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେଉଁମାନେ ପମ୍ପାର ମନୋହର ପବନ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ଯାହା କମଳ ଓ ବିବିଧ ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ ଭରିଆ, ଶୁଭଦାୟକ ଓ ଦୁଃଖ ଦୂରକର। ମୋର ଅଧର ଅନ୍ଧକାର ଚିହ୍ନ ଓ କମଳ ଦୃଷ୍ଟି ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରିୟା, ମୋଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ଅସହାୟ ଭାବେ କିପରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି?" "ନ୍ୟାୟପରାୟଣ ରାଜା ଜନକ ଯଦି ମୋତେ ପ୍ରଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୀତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ବିଷୟରେ ପଚାରିବେ, ମୁଁ କଣ କହିବି? ଯିଏ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୋ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଥିଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୀତା, ସେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ହରାଇ, ରାଜ୍ୟରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଏବଂ ଚିତ୍ତବିକଳ ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ?" "ମୁଁ ତାଙ୍କର ମୁଖ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ଯେଉଁଥିରେ ଖିଳିଥିବା କମଳ ଦୃଷ୍ଟି, ସୁଗନ୍ଧିତ, ସୁନ୍ଦର ଓ ନିର୍ମଳ, ତେଣୁ ମୋର ମନ ଅନ୍ତର୍ଭୂମିକୁ ଡୁବୁଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କେବେ ମୁଁ ସେଇ ବୈଦେହୀଙ୍କର ଅପୂର୍ବ, ଧର୍ମମୟ, ମଧୁର ଓ ଉପକାରକ କଥା, ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ଓ ହସରେ ଶୋଭିତ, ଶୁଣିପାରିବି?" "ଅରଣ୍ୟରେ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ବିରହ ଦୁଃଖରେ ତପ୍ତ ହେଉଥିଲି, ସେଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସ୍ତ୍ରୀ ମୋତେ ଦେଖି ଅନନ୍ଦ ଓ ଶାନ୍ତିରେ କଥା କହିଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଓ ଉତ୍ତମ କୌଶଳ୍ୟା ଯଦି ପଚାରିବେ—'ମୋ ପୁଅର ବଧୁ କେଉଁଠି?'—ମୁଁ କ'ଣ କହିବି?" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଯାଅ, ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖ; ସେ ଭାଇମାନେ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରେମଶୀଳ। କାରଣ, ବୈଦେହୀ ବିନା ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବିନାହିଁ।" ଏପରି ଭାବେ ମହାତ୍ମା ରାମ ବିଥିତ ଅବସ୍ଥାରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଶ୍ଚଳ ଓ ଉଚିତ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, "ରାମ, ଆପଣ ଆତ୍ମସଂଯମ ରଖନ୍ତୁ, ଶୁଭ ହେଉ। ଏପରି ଦୁଃଖ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ଆସେନାହିଁ। ବିରହ ଜନିତ ଦୁଃଖକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଆପଣ ଯେଉଁ ଆସକ୍ତିରେ ବନ୍ଧି ଅଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ। ଏକ ଭିଜା ଆଲା ଆଗ୍ନିକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ନିକଟରେ ଆଣିଲେ ଯେପରି ଦଗ୍ଧ ହୁଏ, ଏପରି ଆସକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନଶ୍ୱର।" "ରାଘବ, ରାବଣ ନରକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅଲୌକିକ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଉଥିବେ, ତଥାପି ସେ ଆପଣଙ୍କୁ ଟାଳିପାରିବେନାହିଁ। ପ୍ରଥମେ ଆମେ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ କେଉଁଠି ଅଛି ଜାଣିବା ଦରକାର; ତାପରେ ବା ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବ, ବା ତାଙ୍କର ନାଶ ହେବ। ଯଦି ସୀତା ସହିତ ରାବଣ ଦିତିର ଗର୍ଭକୁ ଯାଏ, ତଥାପି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେବି, ଯଦି ସେ ମିଥିଲା ନନ୍ଦନୀକୁ ଫେରାଇ ନଦେଇ।" "ଆପଣ ଆତ୍ମସଂଯମ ରଖନ୍ତୁ, ଏହି ଦୟନୀୟ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ନ୍ତୁ। ଯେଉଁମାନେ ଉଦ୍ୟମ କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ହରାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ।" "ଉଦ୍ୟମ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଉଦ୍ୟମଶୀଳ ଲୋକ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାରରେ କିଛି ଅସାଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଉଦ୍ୟମଶୀଳ, ସେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟରେ କଦାଚିତ୍ ଅସଫଳ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ। ଆମେ ଉଦ୍ୟମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଜାନକୀଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା।" "ଅପେକ୍ଷା ଓ ଶୋକ ପଛରେ ଫେଲି ଦିଅନ୍ତୁ, ଆପଣ ନିଜ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନକୁ ପରିଚୟ କରୁନାହାନ୍ତି।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏପରି ଉପଦେଶରେ, ଶୋକ ଓ ମୋହରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ରାମ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି, ଆତ୍ମସଂଯମ ଫେରାଇଲେ। ତାପରେ ସେଇ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ, ଅବିଚଳ ମନେ, ତଟରେ ଉଗୁରିଥିବା ବୃକ୍ଷରେ ଶୋଭିତ ପମ୍ପା ସରୋବରକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ସେ ମହାତ୍ମା ରାମ, ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ, ଝରଣା, ଗୁହା ଦେଖି, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ କରି, ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ସେ ଏକ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ଚାଳି ଯେପରି, ଏଭଳି ଗମନ କରୁଥିଲେ; ତାଙ୍କ ପଛେ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧର୍ମ ଓ ବଳରେ ରାଘବଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଏମିତି ଚାଲି ଚାଲି ଋଷ୍ୟମୂକ ପାହାଡ଼ ଢାଳ ନିକଟେ ଯେତେବେଳେ ଏଲେ, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ବିଚିତ୍ର ଓ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦ୍ର ଦଳପତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ଆଗମନରେ ଭୟଭିତ କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିର ହେଲେନାହିଁ। ମନ୍ଦ୍ରମାନ୍ୟାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାତ୍ମା ଏବଂ ମନ୍ଦ୍ର ଦଳପତି ସୁଗ୍ରୀବ, ହାତୀ ଚାଳି ଚାଲିଥିବା ପରି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଅତିଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ସେଥିରେ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ମନ୍ଦ୍ରମାନ୍ୟା ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ସେଇ ପବିତ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଆଶ୍ରମ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯାହା ସବୁବେଳେ ବନର ମନ୍ଦ୍ର ଦଳପତିମାନେ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମହାନ୍ୟାୟ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଶୌର୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥିବା, ସୁଗ୍ରୀବ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ସେ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ମନ ଅତି ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲା। ସୁଗ୍ରୀବ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି, ଏହି ଭୟାନକ ପରିସ୍ଥିତିର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅନୁଭବ କଲେ, ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ସାଥୀଙ୍କ ସହ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ। ସେ ମହାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀବ ଅତି ଭୟଭୀତ ଅବସ୍ଥାରେ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଅବସ୍ଥା କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, "ଏହି ଦୁଇଜଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବାଳିଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଏହି କଠିନ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ସାଧୁବେଶ ଧାରଣ କରି, କିଛି ଗୁପ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏଠାରେ ଘୁଞ୍ଚୁଛନ୍ତି।