ପମ୍ପା ସରୋବର ପାରେ ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ । ସେଠାରେ ଏକ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ତାଙ୍କର ସାଥୀ ସହ ଖେଳୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ମନରେ ଅନେକ ଭାବ ଉଠିଲା । ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ମନୋହର ଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ତାହାର ଗୁଣ ଦେଖି ସେ ଚମତ୍କୃତ ହେଲେ । ରାମ କହିଲେ, “ଯଦି ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୀତାକୁ ଏଠାରେ ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଏଠାରେ ରହିପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ, ନ ଆୟୋଧ୍ୟା ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହେଉଥାନ୍ତି ।” ସୀତା ସହ ଏହି ସୁନ୍ଦର ପ୍ରକୃତିରେ ରହିବାର ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ରାମ କହିଲେ, “ତାଙ୍କ ସହ ଏଠାରେ ରହିଲେ, ମୋ ମନରେ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ନାହିଁ, ଆଉ କିଛି ଆକାଂକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ସେ ନଥିବାରୁ ଏଠାର ଫୁଲ ଲଗା ଗଛମାନେ ମୋତେ ବିରହର ଦୁଃଖ ଦେଉଛନ୍ତି ।” “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଏଠାର ଶୀତଳ ଜଳ ରେ ନୀଳ କମଳ ଫୁଲ ଖିଲିଛି, ଚକ୍ରବାକ ଏବଂ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ଖେଳୁଛନ୍ତି । ପମ୍ପା ସରୋବର ପ୍ଲବ ଏବଂ କ୍ରଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ, ବଡ଼ ପଶୁ, ଏବଂ ଅନେକ ପକ୍ଷୀର ଧ୍ୱନିରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି । ଏଠାର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଉଲ୍ଲସିତ ପକ୍ଷୀମାନେ ମୋର ମନର ବିରହ ଆହୁରି ବଢ଼ାଉଛନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମୋର ଶ୍ୟାମଳା, କମଳନୟନା, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ପ୍ରିୟାକୁ ସ୍ମରଣ କରେ ।” ସେ ଦେଖିଲେ, ଶୂଭ୍ର ଶୃଙ୍ଗରେ ହରିଣ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନଙ୍କ ସହ ଖେଳୁଛି, ଯେପରି ମୁଁ ମଧୁର ନୟନ ଥିବା ବୈଦେହୀଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ ମନେ ଏଠାରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି । ଏହି ପକ୍ଷୀମାନେ ଏବଂ ଗିରି ମଧ୍ୟରେ ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ସବୁ ଠିକ୍ ହୋଇଯାଏ ।” “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯଦି ଶିଥିଳ କଟିବଳୀ ବୈଦେହୀ ମୋ ସହ ପମ୍ପାର ନିର୍ମଳ ପବନ ଉପଭୋଗ କରିପାରେ, ତେବେ ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି । ଯେମାନେ ପମ୍ପା ତୀରର ଦୁଃଖ ହରଣ କରୁଥିବା, କମଳ ଓ ନୀଳଉତ୍ପଳ ଗନ୍ଧର ପବନ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ ।” ତାପରେ ରାମ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ମୋ ଶ୍ୟାମଳା, କମଳନୟନୀ ପ୍ରିୟା ଯେଉଁଠି ଅସହାୟ ହୋଇ ଅଛି, ସେ କିପରି ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି? ରାଜା ଜନକ ଯଦି ମୋତେ ସୀତାଙ୍କ ସଂପର୍କରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ, ମୁଁ କ’ଣ କହିବି? ସେ ଯିଏ ମୋ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଥିଲେ, ଏବଂ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ଏବେ ସେ କେଉଁଠି ରହୁଛନ୍ତି?” “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେ ନଥିବାରୁ ମୁଁ କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବି? ମୁଁ ତାଙ୍କ ମୁଖ ଦେଖିପାରିନଥିଲି, ତାଙ୍କ ମୁଖ ଫୁଲିଥିବା କମଳପରି, ଶୁଭ୍ର, ଶୁଭ, ଗନ୍ଧମୟ, ଏହା ଚିନ୍ତା କରି ମୋର ମନ ଅଧୋଗତିକୁ ଯାଉଛି । କେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ମଧୁର, ଉପକାରକ, ହସ୍ୟ ଭରା ମିଷ୍ଟି କଥା ଶୁଣିପାରିବି? ସେ ଯେତେବେଳେ ମୋତେ ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ଆନନ୍ଦରେ କଥା କହିଥିଲେ, ମୋର ମନ ଶାନ୍ତି ମିଳିଥିଲା ।” “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି କୌଶଳ୍ୟା ଯଦି ପଚାରିବେ, ‘ମୋ ବୋହୁ କେଉଁଠି?’ ମୁଁ କ’ଣ ଉତ୍ତର ଦେବି? ତୁମେ ଯାଅ, ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖ, କାରଣ ମୁଁ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ବିନା ବଞ୍ଚିପାରିବିନି ।” ଏପରି ଭାବେ ଦୁଃଖରେ ଦୁବୁଡ଼ିଯାଇଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ମନ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତୁ, ଏପରି ଦୁଃଖ କରିବା ଶୁଭ ନୁହେଁ । ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଏପରି ଚିନ୍ତା ହୁଏ ନାହିଁ । ବିରହର ସ୍ମୃତି ଛାଡ଼ନ୍ତୁ, ଅତି ଆସକ୍ତି ମନକୁ ନଷ୍ଟ କରେ । ରାବଣ ଏ ଲୋକ କିମ୍ବା ପାତାଳକୁ ଯାଉଥିବା ହେଉ, ତଥାପି ତାଙ୍କୁ ଆପଣ ଧରିପାରିବେ । ପ୍ରଥମେ ଆମେ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ କେଉଁଠି ଅଛି ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା, ପରେ ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବେ କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ ହେବେ । ଯଦି ସୀତା ସହ ରାବଣ ଦିତିର ଗର୍ଭକୁ ଯାଏ, ତଥାପି ମୁଁ ସେଠାରେ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ବିନା ମିଥିଳାନନ୍ଦିନୀ ଫେରାଇ ଦେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେବି । ଶକ୍ତି ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବଳ । ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁରୁଷମାନେ କେବେ ବିଫଳ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ଆମେ ଶକ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ସୀତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା । ଆପଣ ଏହି ଦୁଃଖ ଏବଂ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ନ୍ତୁ, ଆପଣ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହାନ୍ତି ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଉଚିତ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା ରାମ ମନକୁ ସଂଯମ କଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଧୈର୍ୟ ଧରିଲେ । ଏହି ଭାବେ ଅପାର ପ୍ରତାପୀ ରାମ ନିର୍ମଳ ପମ୍ପା ସରୋବର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ । ତାଙ୍କ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଭାରିତ ହୃଦୟ ନେଇ ସେମାନେ ପ୍ରକୃତିର ଝରଣା ଓ ଗୁହା ଦେଖି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ । ରାମ ଏକ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ପରି ଚାଲିଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧର୍ମ ଓ ବଳରେ ରାଘବଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରୁଥିଲେ । ଏବେ, ଋଷ୍ୟମୂକ ପାହାଡ଼ ରେ ଯେବେ ସେମାନେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଅଦ୍ଭୁତ ବାନର ନାୟକଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଭୟ ନ ପାଇ ଶାନ୍ତ ଥିଲେ । ବନର ମହାନ ନେତା ଏହି ଦୁଇଜଣକୁ ଦେଖି ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ବାନରମାନେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ଆନନ୍ଦମୟ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସଦା ବାନର ନେତାମାନେ ଯାଆନ୍ତି । ଏଠାରେ ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଏଠି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କର ଶସ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରତାପ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହେଲେ ।