ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ମହୁମାଛିମାନେ ଗଛମାନଙ୍କ ଉପରେ ଗୁଞ୍ଜାର କରୁଛନ୍ତି, ମାନେ ଗଛମାନେ ଏକାପରେ ଏକା ଡାକୁଛନ୍ତି ଭଳି ଲାଗୁଛି । ଏହି ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଡାଳମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚମକୁଛି । ଦେଖ, ଏଠାରେ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ବିଲିନ ହେଉଛି, ତାଙ୍କ ସାଥୀ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରୁଛି, ଏହା ମନେ ଚାହିଦାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି । ଏହି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ଚମତ୍କାର ଦୃଶ୍ୟ ଏଠି ସଠିକ୍ ଅଟେ, ତାଙ୍କର ଗୁଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ । ଯଦି ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ନାରୀକୁ ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତୁ ଏବଂ ଏଠି ରହିପାରିଥାନ୍ତୁ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତେବେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରର ରାଜ୍ୟ ବା ଅୟୋଧ୍ୟା ପ୍ରତି କୌଣସି ଆକାଂକ୍ଷା ରଖିନଥାନ୍ତି । ଏଠି ତାଙ୍କ ସହିତ ଏହି ସୁନ୍ଦର ମଈଦାନରେ ଆନନ୍ଦ କରିବା ସମୟରେ ମୋର କୌଣସି ଚିନ୍ତା ହେବ ନାହିଁ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହିବି ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ମୋ ପ୍ରିୟା ବିନା, ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ଗଛମାନେ ମୋ ମନରେ ଦୁଃଖର ଚିନ୍ତାକୁ ବଢ଼ାଇ ଦେଉଛନ୍ତି । ଦେଖ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଶୀତଳ ଜଳ କମଳରେ ଭରିଛି, ଚକ୍ରବାକ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏଠି ଖେଳୁଛନ୍ତି । ପମ୍ପା ସରୋବର ଏଉଁ ଅଧିକ ଚମକୁଛି, କାରଣ୍ଡବ, ପ୍ଲବ ଓ କ୍ରଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏଠି ଘୁଞ୍ଚିବା, ବଡ଼ ବଡ଼ ପଶୁମାନେ ଏଠି ଆସିଛନ୍ତି, ଏବଂ ବହୁ ପକ୍ଷୀର ଡାକରେ ଅଞ୍ଚଳ ମଝେ ଗଞ୍ଜାମାନ୍ତି । ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ମୋ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ମୋର ଶ୍ୟାମଳା, କମଳନୟନା, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ପ୍ରିୟା ଶୀତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ଜାଗେ । ଦେଖ, ସେ ମନୋହର ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ହରିଣମାନେ ତାଙ୍କ ସାଥୀ ସହିତ ଚରୁଛନ୍ତି । ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟା, ମୃଗନୟନା ବୈଦେହୀ ବିନା ଏଠି ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି । ଏହି ମନୋହର ପର୍ବତରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ମଦନ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏକାଠି ହୋଇଛନ୍ତି, ଯଦି ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ସବୁ ଭଲ ହେଇଯାଏ । ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶିଥିଳ କଟି ବିଶିଷ୍ଟ ବୈଦେହୀ ଯଦି ମୋ ସହିତ ପମ୍ପାର ନିର୍ମଳ ଶୁଭ ପବନ ଉପଭୋଗ କରିପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିଥାନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ପମ୍ପାର କମଳ ଓ ନୀଳ ଉତ୍ପଳ ଗନ୍ଧ ଭରା, ଶୁଭ, ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ବନପବନ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ । ମୋର ଶ୍ୟାମଳା, କମଳନୟନା ପ୍ରିୟା, ଯିଏ ମୋଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ କିପରି ନିରାଶ୍ରୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି ? ଯଦି ରାଜା ଜନକ ମାନ୍ୟସଭାରେ ମୋତେ ପଚାରିବେ, "ଶୀତା କେମିତି ଅଛନ୍ତି ?", ମୁଁ କଣ ଉତ୍ତର ଦେବି ? ଯିଏ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ମୋତେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯିବା ସତ୍ୱେ, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ସେ ପ୍ରିୟା ଶୀତା ବର୍ତ୍ତମାନ କେଉଁଠି ବସିଛନ୍ତି ? ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏମିତି ଏକାକୀ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ, ସେ ମୋ ସହଯାତ୍ରୀ ପ୍ରିୟା ବିନା, ମୁଁ କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବି ? ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିପାରୁନଥିବାରୁ, ଯାହା କମଳ ମାଳା ଭଳି ନୟନ, ସୁଗନ୍ଧିତ, ମନୋହର ଏବଂ ନିର୍ମଳ, ମୋ ମନ ଉଦାସ ହୁଏ । ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କେବେ ମୁଁ ସେଇ ବୈଦେହୀଙ୍କ ଅନୁପମ, ଧର୍ମମୟ, ମଧୁର ଓ ଉପକାରକ କଥା, ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ଓ ହାସରେ ଭୂଷିତ, ଶୁଣିପାରିବି ? ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୟାମଳା ଶୀତା ଅରଣ୍ୟରେ ମୋତେ ପ୍ରେମବିହ୍ୱଳ ଦେଖି, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦରେ କଥା କହିଥିଲେ, ସେ ସତୀ ମହିଳା ମୋ ହୃଦୟକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇଥିଲେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯଦି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଜ୍ଞାନବତୀ ଏବଂ ଉଦାର କଉଶଲ୍ୟା ମୋତେ ପଚାରିବେ, "ମୋ ବହୁ ଖେଉଁଠି ଅଛି ?", ମୁଁ କଣ କହିବି ? ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଯାଅ, ଭାଇମାନେ ଯାହାକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି ସେଇ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖ । ଯେହେତୁ ମୁଁ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ବିନା ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ । ଏପରି ଭାବେ ମହାତ୍ମା ରାମ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମ୍ବିଧାନ ଓ ଅଚଳ ଭାବରେ କହିଲେ: "ଏ ରାମ, ଆପଣ ମନକୁ ସ୍ଥିର କରନ୍ତୁ, ସବୁ ଭଲ ହେବ । ଆପଣ ଯେପରି ମହାପୁରୁଷ, ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନାହିଁ । ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାର ଦୁଃଖ ସ୍ମରଣ କରି, ଆପଣ ନିଜ ପ୍ରିୟାପ୍ରତି ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ । ଏକ ଭିଜା ବାତିକୁ ଆଗୁନ ଏବଂ ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ସେ କ୍ଷୟ ହୋଇଯାଏ । ରାଘବ, ରାବଣ ଯଦି ପାତାଳକୁ ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଏ, ତଥାପି ଆପଣଙ୍କ ଠାରୁ ପଳାଇପାରିବେ ନାହିଁ । ପ୍ରଥମେ ଆମେ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ କେଉଁଠି ଅଛି ଜାଣିବା ଦରକାର, ତାପରେ ସେ ଶୀତାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ, କିମ୍ବା ନିଜ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦେଖିବ । ଯଦି ରାବଣ ଶୀତା ସହିତ ଦିତିର ଗର୍ଭକୁ ଯାଏ, ତଥାପି ମିଥିଳାନନ୍ଦିନୀ ଫେରାଇ ଦେବା ନଥିଲେ, ସେଠାରେ ମୁଁ ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିଦେବି । ଆପଣ ମନକୁ ସ୍ଥିର କରନ୍ତୁ, ଏହି ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ; ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ । ଶକ୍ତି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏହି ଜଗତରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପାଇଁ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ । ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁରୁଷ କେବେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଫଳ ହୁଏନାହିଁ । ଆମେ ଶକ୍ତିରେ ଭରସା କରି ଜାନକୀଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ ଉଦ୍ଧାର କରିବା । ଆପଣ ଆସକ୍ତି ଓ ଶୋକକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ, ଆପଣ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହାନ୍ତି, ଏ ମହାତ୍ମା, ଏ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ୍ଦିତ ଆତ୍ମା ।" ଏପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଦୁଃଖାକ୍ରାନ୍ତ ରାମ ଶୋକ ଓ ମୋହ ଛାଡ଼ି, ମନକୁ ସ୍ଥିର କଲେ । ସେ ଅପାର ପ୍ରତାପଶାଳୀ ରାମ, ଅବିଚଳିତ ମନେ, ସୁନ୍ଦର ପମ୍ପା ସରୋବରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଯାହା କୂଳରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଲଗିଛି । ସେ ମହାତ୍ମା ରାମ ଏହି ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟ, ଝରଣା ଓ ଗୁହାମାନେ ଦେଖି, ମନରେ ଦୁଃଖ ଧାରଣ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ । ସେ ମଦନ୍ତ ହାତୀ ଭଳି ଗମନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭ୍ରାତୃଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଧର୍ମ ଓ ବଳ ଦ୍ୱାରା ରାଘବଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରୁଥିଲେ ।